હવે તો જાગો... આ એકવીસમી સદી જ છે...

ડેણકી... આ શબ્દ જીવનમાં મેં હમણાં પહેલી જ વખતે સાંભળ્યો; અને એ પણ મધ્ય પ્રદેશનાં ઇટારસી જેવાં નાનકડા કસ્બામાં! સત્ય શોધક સભાનાં ઉપક્રમે સુરતની કડીવાલા સ્કૂલનાં આચાર્ય શ્રીમાન સિદ્ધાર્થ દેગામી અને શ્રીમાન ખીમજી કચ્છી દ્વારા ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશનાં નાના નાના શહેર-ગામડાઓમાં અંધવિશ્વાસ પ્રત્યે જનજાગૃતિ માટે યોજવામાં આવેલી એક યાત્રામાં મારે તેમાં આમંત્રિત સદસ્ય તરીકે સહયાત્રી બનવાનું બન્યું. સુરતની સત્ય શોધક સભા અંધવિશ્વાસ અને અંધશ્રદ્ધા પ્રત્યે લોકો જાગૃત થઈને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવે તેનાં માટે એક નાનકડો પણ ખૂબ જ સુંદર 'ક્રિયેટીવ' કાર્યક્રમ દેશનાં નાના-મોટા ગામડાઓ, કસબાઓ અને શહેરોમાં ઘૂમી ઘૂમીને કરે છે. અમારી આ યાત્રામાં ઉત્તર પ્રદેશનાં ઝાંસીનાં બુંદેલખંડીય પછાત ગામડાઓથી લઈને છેલ્લે મધ્ય પ્રદેશનાં ઇટારસીમાં વર્ષો પહેલાંથી કચ્છમાંથી ધંધાર્થે સ્થળાંતરીત થઈને પેલાં બુંદેલખંડનાં ગરીબો કરતાં ઘણા બધાં વિકસિત એવા આશરે અઢીસો પરિવારોનાં કચ્છી સમાજ સમક્ષ આ કાર્યક્રમ રજૂ કરવાનું બન્યું. પ્રત્યેક જગ્યાએ આ કાર્યક્રમનાં એક નિશ્ચિત ક્રમ પ્રમાણે અંધશ્રદ્ધા પરનું એક નાટક, પછી તેનો પર્દાફાશ અને છેલ્લે પ્રશ્નોત્તરી હોય.

ઇટારસીમાં આવી જ એક પ્રશ્નોત્તરીમાં ત્યાંના કચ્છી સમાજનાં મહિલા પાંખનાં પ્રમુખ એક બહેન સાથે થયેલી રસપ્રદ પ્રશ્નોત્તરી દરમિયાન દેશભરમાં જુદાં-જુદાં રાજ્યોમાં વ્યવસાય અર્થે ફેલાયેલા માત્રને માત્ર આ કચ્છી પરિવારોને જ અંદરોઅંદર પરેશાન કરતી 'ડેણકી' નામની એક ચીકણી સમસ્યા માટે વપરાતો શબ્દ મે સાંભળ્યો! કાર્યક્રમનાં બીજા જ દિવસે ડેણકી-હાઉથી પીડિત સમાજનાં મહિલા પાંખનાં વડાએ અમને તેમનાં ઘરે આ ડેણકી-સમસ્યા પર ચર્ચા માટે બોલાવ્યા અને એ ચર્ચા દરમિયાન ઉજાગર થયેલાં અમુક ચોંકાવનારા તથ્યોએ અંધવિશ્વાસ એ અશિક્ષા-ગરીબી સાથે જોડાયેલી સમસ્યા છે તેવી એક સ્વાભાવિક માન્યતાનો મૂળથી છેદ ઉડાવી દીધો! અમે આ શહેરમાં આવ્યા તે પહેલાં અમુક પછાત-ગરીબ લોકો જ્યાં બહુમતીમાં વસે છે તે બુંદેલખંડનાં ગામડાઓ ઘૂમેલાં અને તે ગરીબો પણ તેમનાંમાં વ્યાપ્ત બેફામ અંધવિશ્વાસ માટે પોતાની અશિક્ષા-ગરીબીને જ જવાબદાર માનતા હતાં. પરંતુ તેમનાં કરતાં સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે ચડીયાતા સમાજને જ્યારે અમે આવી બિનજરૂરી સામૂહિક મનોરુગ્ણ અંધવિશ્વાસની બીમારીઓથી પીડાતો જોઈને મને એવું લાગ્યું કે આ પ્રશ્નને આપણે વિશાળ સામાજિક ફલક પર ચર્ચવો જોઈએ.

તો ચાલો આપણે સમજીએ કે આ ડેણકી કઈ બલાનું નામ છે. કચ્છની દુકાળિયો વિસ્તારમાં મુખ્યત્વે ખેતીનો વ્યવસાય કરતાં હતાં તે છોડીને પછી દેશનાં લગભગ દરેક રાજ્યોનાં નાના-મોટા શહેરોમાં લાકડા અને હાર્ડવેરનાં વ્યવસાયમાં સમૃદ્ધ બનેલા આ કચ્છી પરિવારમાં ક્યારેક કોઈ શારીરિક, આર્થિક કે પછી કોઈ સામાજિક સમસ્યાઓ આવી પડે ત્યારે તેઓ આ સમસ્યા માટે ડેણકીને જવાબદાર હોવાના વહેમથી ઘેરાવા લાગે! તો સવાલ એ થાય કે આ ડેણકી હોય કોણ? કચ્છથી સાથે લાવેલાં અમુક (અ)સામાજિક સંસ્કારનાં કારણે જે જે શહેરોમાં તેઓ વસે છે તે તે દરેક શહેરોમાં માત્ર આ પરિવારોની બે-ત્રણ મહિલાઓને તો તેઓ ડેણકી માની જ બેઠાં હોય! ડેણકી શબ્દનો ભગવદ્ગોમંડળ પ્રમાણે અર્થ જોઈએ તો એક એવી સ્ત્રી કે જેની નજર ભારે હોય, બીજાને વળગાડ રૂપે વળગતી હોય તેવી એક ડાકણ! 

પેલાં ઇટારસીમાં મળેલી જાણકારી પ્રમાણે બેંગ્લોરમાં રહેતી કોઈ ડેણકી હૈદરાબાદમાં પણ નડે અને ચેન્નાઇમાં રહેતી ડેણકી ગોવા શહેરમાં પણ તરખાટ મચાવતી હોય! પણ આ ડેણકીની એક વિશેષતા એ કે હજારો કિલોમીટર દૂરથી કૂદાકૂદ કરીને એ નુકસાન તો પોતાના પારિવારિક વર્તુળો પુરતુ જ કરી શકે પણ બાજુમાં રહેતા બીજા કોઈ અન્ય પડોશીને તો અડકે પણ નહીં! બીજી વળી એક ઓર વિશેષતા કે આ ડેણકીને થતાં સંતાનોમાં દીકરીને પણ ડેણકીપણું વારસામાં મળે અને દીકરો આવા અહોભાગ્યથી વંચિત રહે! ઇટારસીમાં કચ્છી સમાજ સાથે થયેલી ચર્ચામાં જાણવા મળ્યું કે આ શહેરમાં કુલ ત્રણ ડેણકી(જાહેર કરી) છે! પોતાના પર આવી ડેણકીએ કંઈક નજર બગાડી છે એવી ભ્રમણાથી મુક્ત થવા રોજને રોજ કોઈને કોઈ એક ડેણકીનાં ઘરે તેને ગમતી વસ્તુઓનો ઉતાર રાતનાં અંધકારમાં ફેંકી આવે અને બન્ને બાજુએ જીવનને વધુંને વધું અંધવિશ્વાસમાં અંધકારમય બનાવે! પોતાના આંગણું આવા 'ઉતાર'નો ઉકરડો બનતું જોઈને સામાજિક બહિષ્કારનાં ભયના કારણે એક પરિવારે ઇટારસીથી બેંગ્લોર સ્થળાંતર કરવું પડ્યું તો બીજા એક પરિવારે પોતાની વયોવૃદ્ધ માં જેને આ લોકોએ ડેણકી જાહેર કરી છે તેમને ઘરમાં જ નજરબંદ કરી દીધી જેથી આ પરિવાર સામાજિક રીતે બહિષ્કૃત થવાના ભયથી મુક્ત રહી શકે! મારા સહયાત્રી ખીમજી કચ્છીએ મને કહ્યું કે સારું છે આજે અમારા સમાજમાં દીકરીઓની અત્યારે અછત છે નહીં તો પચાસ વર્ષ પહેલાં કચ્છમાં એવી હાલત હતી કે ડેણકી જાહેર થયેલી મહિલાની ગમે તેવી સુશીલ, સંસ્કારી અને સ્વરૂપવાન દીકરીને કોઈ પરણવા રાજી નહોતું!

આ સમાજનાં પ્રમુખને મળીને અમે કહ્યું કે આવી કોઈ ડેણકી-ફેણકી હોતી નથી, જેને પણ આવા વળગાડ હોય છે તે માત્રને માત્ર માનસિક બીમારીઓ જ હોય છે અને તેનો આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક ઇલાજ કરવો એ જ એક માત્ર યોગ્ય ઉપાય છે નહીં કે પોતાની પાગલ મનોવૃત્તિ માટે કોઈ નિર્દોષ મહિલાને ડાકણ જાહેર કરવી. શામળાજી વિસ્તારમાં વસવાટ કરતા અમુક આદિવાસીઓ તેમણે જાહેર કરેલી આવી ડાકણ મહિલાઓને શુદ્ધ કરવા માટે શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં, જાહેર મેળામાં એક ખુલ્લા વિશાળ કુંડમાં નિર્વસ્ત્ર કરીને અમુક સમય સુધી ફરજિયાત પણે નવડાવવાની વાત મેં સાંભળી છે! 

આ ગરીબ આદિવાસીઓનાં મુકાબલે બધી જ રીતે ચડીયાતાં કચ્છી સમાજને એક જ વિનંતી કે હવે તો જાગો... ખરેખર એકવીસમી સદીનો સૂર્યોદય થઈ ચૂક્યો છે, સમાજનાં બહુમતી પાગલોને પોતાની સ્વાભાવિક પીડા-સમસ્યા માટે કોઈ નિર્દોષને ડેણકી જાહેર કરીને જવાબદાર ઠેરવવાની માનસિકતા શું આપણને પેલાં આદિવાસીઓ કે કરતાં પછાત જાહેર નથી કરતી?

ક્રિયેટિવ પેનિક...

છેલ્લાં ઘણાં દિવસોથી આપણાં હિરા બજારમાં 'સિન્થેટીક ડાયમંડ્સ' થી એક ઝબરું 'પેનિક' ઊભું થયું છે. નાનાં-મોટા દરેક ખરીદદારો(Buyers)એ પોતાની ઓફીસનાં દરવાજાઓ ઉપર તૈયાર હીરાઓ વેચવાં માટે આવતાં દલાલો-વેપારીઓને સ્પષ્ટ દેખાય તેવી સૂચનાઓ લગાડી છે કે અમને કોઈપણ વેપારી-દલાલનાં વેચેલાં કુદરતી હિરાઓનાં પેકેટ્સમાંથી આગળ ક્યાંય પણ જો સિન્થેટીક હીરાઓની ભેળસેળ ઝડપાશે તો જે તે ભેળસેળીયા માલનાં પેકેટ્સને રોકડા પેમેન્ટથી પરત લઇ લેવાની શરતે જ અમને વેચવાં. 

દુનિયામાં સૌથી વધારે કિંમતી પદાર્થોનાં કારોબારમાં જેની ગણના થાય છે તેવાં આ હિરા કારોબારની આવી પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર ખરું પરિબળ કયું?  સુરત ડાયમંડ એસોસિયેશનનાં પ્રમુખ દિનેશભાઈ નાવડીયા અને જીજેઇપીસીનાં ચેરમેન વિપુલ શાહે આપેલાં તારીખ ૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ નાં  અખબારી નિવેદન પ્રમાણે મોટા ખેરખાંઓની સિન્થેટીક ડાયમંડ્સની ભેળસેળીયા કારોબારની 'કોરી' અફવાઓ કે પછી હિરા બજારમાં કોઇપણ નાનાંમાં નાનાં ઉત્પાદકે પોતાની ઓફીસ ઉપર કોઈ દલાલે વેચવાં માટે (સિન્થેટીક ડાયમંડ્સ છે તેવી સ્પષ્ટતા સાથે જ) લાવેલા આવાં હીરાઓને પોતાની સગી આંખે જોયેલાં(અખતરાં માટે હીરાને તૈયાર કરવાની બધી જ પ્રક્રિયામાં પસાર કરાતાં) આવાં ચમકતા ઉજળાં સ્ફટિક જેવાં મોનોક્રિસ્ટલાઈન સિન્થેટીક ડાયમંડ્સનાં પેકેટ્સ?

દુનિયામાં ઘણી બધી કંપનીઓને આ સિન્થેટીક ડાયમંડ્સનાં ઉત્પાદનનાં શોધકાર્યમાં સફળતા મળી અને તેઓ આજે પણ બિલકુલ પારદર્શિતા સાથે પોતાનાં હીરાઓ અને તેમાંથી બનેલી જ્વેલરીને લેબગ્રોન ડાયમંડ્સનાં નામે જ વેચીને કારોબાર કરે છે. જીજેઈપીસીનાં ચેરમેને ગઈકાલે કહ્યું તેમ આ લેબગ્રોન ડાયમંડ્સનો પુરવઠો નેચરલ ડાયમંડ્સનાં માર્કેટની તુલનાએ ખૂબ જ અલ્પ છે અને તે આધિકારિક આંકડાઓ પ્રમાણે બિલકુલ સત્ય પણ છે જ. પરંતુ ભવિષ્યમાં આવાં અકુદરતી હીરાઓનું ઉત્પાદન અવશ્ય વધવાનું  છે અને આ વધેલા ઉત્પાદનથી ભેળસેળનાં કિસ્સાઓ વધવાનાં એક આગોતરાં ભયથી જ હિરા બજારમાં વધું પેનિક ઊભું થયું હોય તેવું અત્યારે તો જણાય છે.

દુનિયામાં વિકસતાં કોઈપણ કારોબાર એ પછી ખેતી હોય કે હિરા કે પછી સાયબર ટેકનોલોજીનો સાગર કેમ ન હોય ત્યાં ચોર-ઉચક્કાઓ, બદલુંઓ કે હેકર્સનાં એક વિશિષ્ટ કસબી વર્ગનું સહઅસ્તિત્વ તો રહેવાનું જ. પારદર્શિતા અને એડવાન્સ ટેકનોલોજીનાં 'ક્રિયેટિવ' ઉપયોગથી  આવી ઘાલસાજી પ્રવૃતિને કાબુમાં અવશ્ય રાખી શકાય છે. સિન્થેટીક ડાયમંડ્સનું એક ખૂબ જ હકારાત્મક પાસુ એ છે કે આ હીરાઓ ભલે ધરતીનાં પેટાળમાં લાખો-કરોડો વર્ષની ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાથી નથી બન્યાં પણ છે તો તે અદ્દલ કુદરતી હીરાઓ જેવાં જ અને અમુક વાતે તો તેનાંથી પણ ચડિયાતાં છે. આ તથ્ય ભવિષ્યમાં કુદરતી-અકુદરતી હિરા ઉદ્યોગ માટે લાભકારી બનશે કે અભિશાપરૂપ તેનો બધો જ આધાર ભવિષ્યમાં આવાં હિરાઓનું ઉત્પાદન કેટલાં મોટા પ્રમાણમાં-કેટલું સસ્તું થાય છે અને પ્રમાણમાં આવાં હીરાઓનો ઉપભોક્તા વર્ગ કેટલો વિસ્તરીત થાય તેનાં ઉપર જ નિર્ભર છે. 

ચોર-બદલુંમારો BPL થી લઈને Billionaire પણ હોઈ શકે; તેનાંથી સહેજ પણ ડર્યા વગર એડવાન્સ ટેકનોલોજીનાં ભરોસે હિરા બજાર જો હકારાત્મકતાથી વિચારે તો એવી સંભાવનાઓ વધું દેખાય છે કે વર્તમાન સમયે અનુભવાતું આ પેનિક ક્રિયેટિવ બનીને આ ક્ષેત્રમાં કંઈક નવી જ ક્ષિતિજો ખોલી આપે..

ભામાશાઓનું 'સિન્થેટીક મેકઓવર'

એવું કહેવાય છે કે આ સૃષ્ટિમાં સૌથી વધું સખત(Hard) પદાર્થ જો કોઈ હોય તો તે હિરો છે અને દુનિયામાં ચાલતા હિરાનાં કારોબારમાં ડી બીયર્સ-ડીટીસી જેવી હિરા જેટલી જ સખત 'મોનોપોલી' ધરાવતી કંપનીઓની દીર્ઘકાલિન વ્યાપારિક રણનીતિનાં કારણે જ 'Hardness 10' જેટલો સખતાઈ આંક ધરાવતાં આ પદાર્થે 'हिरा है सदा के लिए'  જેવી એક અદ્ભુત-અમર્ત્ય શાખ ઊભી કરી.

યુરોપનાં નેધરલેન્ડ-બેલ્જીયમમાં પા પા પગલી કરતાં વિકસેલા આ પ્રતિષ્ઠિત કારોબાર ઉપર  યહુદી વેપારીઓ અને કારીગરોની એક વખતે હથોટી હતી; તેની ઉપર સંયોગે અત્યારે આપણા સુરત તેમજ સૌરાષ્ટ્ર-ઉત્તર ગુજરાતનાં કારીગર-કરોબારીઓની કાબેલિયતનું રાજ છે અને એટલે જ આજે આખી દુનિયામાં બનતાં દરેક દસ હિરામાંથી નવ જેટલાં હિરા આપણા ગુજરાતનાં સુરત શહેરમાં જ તો બને છે. સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતનાં એક વખતનાં નપાણીયા પ્રદેશમાંથી જીવનને બે પાંદડે કરવાનાં આશયથી હિજરત કરીને હિરા તરાશવાની મજૂરી કરવાં માટે જે લોકો વર્ષો પહેલાં સુરત શહેરમાં આવેલાં તેઓમાંથી આજે પોતાનાં અદમ્ય સાહસ, કોઠાસૂજ અને મહેનત થકી અમુક લોકોએ તો ડીટીસી જેવી વિખ્યાત હિરા કારોબારી કંપનીનાં 'સાઈટ હોલ્ડર' બનીને આખી દુનિયામાં નામ કાઢ્યું.

આખી દુનિયામાં આફ્રિકા, કેનેડા, રશિયા અને ઓસ્ટ્રેલીયા જેવાં અનેક દેશોમાંથી હિરાનું ખનન કરીને તેને મેળવાય છે. દેશ અને તેની ભૂસ્તરીય તાસિર પ્રમાણે અલગ અલગ રંગ, ચમક અને શુદ્ધતાનાં લક્ષણો વાળા હિરાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. અમેરિકાની જનરલ એસેમ્બલીએ ૨૦૦૩ માં એક એવો સુધારો અમલમાં મુક્યો કે જેનાંથી દુનિયામાં કોઈપણ જગ્યાએથી નીકળેલા હિરાનાં કારોબારથી ઉત્પન્ન થયેલાં નાણા ઉગ્રવાદી સંગઠનો પાસે કે તેમનાં દ્વારા થતી અથડામણો માટે ઉપયોગમાં ન આવે. આ પ્રસ્થાપિત થયેલી પ્રક્રિયાને હિરાની દુનિયામાં કિમ્બર્લી પ્રોસેસ સર્ટીફીકેશન સિસ્ટમ (KPCS) કહેવાય છે અને આવી સિસ્ટમને અનુસરવાની પરંપરા ડીટીસી જેવી એકહત્થું મોનોપોલી ધરાવતી કંપનીઓએ પણ જાળવી અને એટલે જ આ ચમકીલો કારોબાર આફ્રિકાનાં અમુક દેશોમાં ચાલતા કાતિલ સંઘર્ષનાં લોહીયાળ દાગથી મહદઅંશે મુક્ત રહી શક્યો. આ કિમ્બર્લી પ્રોસેસ સર્ટીફીકેશન વૈશ્વિક હિરા કારોબારને 'બ્લડ-ડાયમંડ્સ' થી બચાવી રાખે છે.

જે હિરા કરોડો વર્ષની ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયા વડે ધરતીનાં પેટાળમાં બને છે તેને કૃત્રિમ રીતે તેવાં જ નિયંત્રિત પરિબળોને પ્રયોગશાળામાં નિર્મિત કરીને સિન્થેટીક ડાયમંડ્સ તરીકે ઉત્પન્ન કરવાનાં સંશોધનો રશિયા, સ્વિડન તેમજ અમેરિકામાં થયાં અને તેમાં રશિયાની કોઈ એક કંપની તેમજ અમેરિકાની જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપનીએ ૧૯૪૦ દરમિયાન સફળતા મેળવી. આ રીતે ઉત્પન્ન થયેલો હિરો એ લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ, કલ્ચર્ડ ડાયમંડ કે સિન્થેટીક ડાયમંડ તરીકે અને  સંશોધિત થયેલી તકનીક દુનિયામાં HPHT-CVD ટેકનોલોજી તરીકે ઓળખ પામ્યાં. હિરા કારોબાર ઉપર પોતાની મોનોપોલી કાયમ જાળવવાનાં હેતુથી એવું કહેવાય છે કે રશિયા તેમજ અમેરિકામાં થયેલાં આવા તમામ સંશોધનોને તેની પેટન્ટ સાથે ડીટીસીની સબસીડીયરી કંપની ડી-બીયર્સે ખરીદી લીધાં. કુદરતી અને કૃત્રિમ હિરાને અલગ તારવવા માટે આ ડીટીસી કંપનીએ Spectroscopic Device પણ વિકસાવ્યું.

આટલાં બધાં હાર્ડકોર એથીક્સ સાથે કારોબાર કરતી આ ડીટીસી કંપનીનાં ભારતમાં હિરાને ચમકાવવાનો કારોબાર કરતી અમુક સાઈટ હોલ્ડર્સ કંપનીએ પોલીશ્ડ કરેલાં હિરા અને જ્વેલરીમાં સિન્થેટીક હિરાની મોટા પાયે ભેળસેળ ઝડપાઈ અને આ વાત ડીટીસી કંપનીનાં કાને પડી અને નેચરલ અને સિન્થેટીક ડાયમંડ્સને અલગ તારવવા માટે Spectroscopic ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ હોવાં છતાં હિરાની ગુણવત્તાનું સર્ટીફીકેશન કરતી જેમોલોજિકલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અમેરિકા(GIA)ને પણ આવા ઘાલસાજોએ થાપ આપી એવું સ્થાનિક બઝારોમાં ચર્ચાય છે. થોડાં દિવસો પહેલાં જ વૈશ્વિક ધોરણે આબરૂદાર એવી સુરતની જ એક કંપની દ્વારા GIA પ્રમાણિત હિરાઓની 'ગર્ડલ' ઉપર લેઝર માર્ક સર્ટીફીકેશન સાથે છેડછાડ કરી પોતાનાં હલકાં હિરાઓને વધું કિંમતી હિરા દેખાડીને છેતરપીંડી કરાતી હોવાનાં સમાચાર હિરા કારોબારીઓને પોતાનાં પોલીશ્ડ હિરાઓ વેચવાં માટે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડતી 'રેપનેટ'  સાઈટ ઉપર ફરતાં જોયેલાં.

કાગળની નાની એક ચબરખીનાં ભરોસે વિકસેલો આ કારોબાર આજે પ્રત્યેક હિરાની સાથે ચોક્કસ કંપનીનાં પ્રમાણપત્ર સાથે થાય છે. આવાં ચુસ્ત 'મીકેનીઝમ'નાં છીંડાઓને ઓળખીને અમુક કરોબારીઓએ કુદરતી હિરાઓની સાથે કૃત્રિમ હિરાઓનું પોતે જ ઉત્પાદન કરીને મોટાપાયે ભેળસેળ કરી અને પોતાની સાથે સાથે ડીટીસી જેવી કંપનીએ  'हिरा है सदा के लिए' જેવી મેળવેલી 'સખત' શાખને ગણતરીનાં દિવસોમાં 'સિન્થેટીક' કરી દીધી એવો ગણગણાટ સંભળાય છે. આજે લોકોમાં દબાતાં અવાજે ચર્ચા થાય કે લાખો-કરોડો રૂપિયાનાં દાનથી ભામાશા જેવી ઉપસાવેલી પોતાની ચમકીલી તસવીરો ખરેખર સાચકલી છે કે તે પણ વૈશ્વિક ઘાલસાજીથી રળેલા ધનથી કરેલું 'સિન્થેટીક-મેકઓવર' માત્ર છે તે તો તેઓએ અને તેઓની માતૃ કંપની ડીટીસી એ જ પહેલ કરીને લોકોને બતાવવું પડશે અને નહીં તો આવી છેતરપીંડીથી દેશ અને લાખો કારીગરોને રળતર આપતાં આ ધંધાને ગળે ટુંપો આપવાનાં પાપીઓ તેઓ પોતે જ કહેવાશે.

નર્મદા યોજના: નાડી વાંકે પડતર પડેલો ચોરણો

આજે રવિવારની સવાર સવારમાં જ ગુણવંત શાહે ગૂંથેલા વિચારોનાં વૃંદાવનમાં અનાયાસે અટવાઈ જવાનું બન્યું. કારણ કે તેમની આજની આ કટારનો વિષય હતો ગુજરાતની જીવાદોરી કહેવાતી નર્મદા યોજના અને તેમણે પોતાની આગવી ચ્યુઇંગમી ચીકણી શૈલીમાં તેનું શિર્ષક આપેલું 'ગંગા, યમુના, નર્મદા અને નાઇલનો ધર્મ છે: માતૃત્વ'. આપણે ગુજરાતમાં કે ગુજરાત બહાર રહેતાં ગુજરાતી હોઈએ અને વાત નર્મદા યોજનાની આવે એટલે મેધા પાટકરની વાત આવે જ અને આ નામ સાંભળીને આપણાંગુજરાતીનાં) મનમાં તેમનાં વિશેનું ચિત્ર રણમાં ભટકી ગયેલાં કોઈ તરસ્યા વટેમાર્ગુનાં મોઢેથી પાણીની મશક છીનવી લેતી કોઈ 'ડાકણ' જેવું જ ઉપસે.

પર્યાવરણ તેમજ પુનર્વસનને મુદ્દો બનાવીને સાંઠીકડા જેવી દેખાતી આ એક બાઈએ ગુજરાત સરકારને સારી એવી કસરત કરાવેલી અને એવું પણ કહી શકાય કે જે યોજનાનો ખર્ચ શરૂઆતમાં માત્ર છસ્સો કરોડ અંદાજવામાં આવેલો તે આવી મજબૂત ચળવળકારોએ ઉપાડેલી ઝુંબેશનો તોડ ગોતવામાં જ એટલી બધી લાંબી ખેંચાણી કે આજનાં દિવસે તેનાં ઉપર સાંઇઠ હજાર કરોડ જેટલાં રૂપિયા વપરાય ચૂક્યા છે છતાં આપણાં સૌરાષ્ટ્રનાં ખેતરો પેલા સગર રાજાનાં સાંઇઠ હજાર અતૃપ્ત પૂત્રોની જેમ તરસ્યા ટળવળે છે.   

મારે અહીંયાં વાત કરવી છે નર્મદા યોજનાનાં સંભવિત લાભો અને મેધા પાટકરનાં વિરોધ અંગે પોતાની કટાર 'વિચારોનાં વૃંદાવનમાં' આજે લેખક ગુણવંત શાહે ઉઠાવેલાં વર્તમાન સમયે બિલકુલ અપ્રસ્તુત કહેવાય તેવાં મુદ્દાઓ વિશે. પ્રસ્તુત લેખમાં લેખકે તરસ અને તેને છિપાવનાર પાણીનો મહિમા લખ્યો, તેની કિંમત અને વેડફાટ વૃતિ ઉપર પણ અત્યંત માર્મિક ટકોર કરી. દુનિયામાં બનતી મોટી મોટી જળ-પરિયોજનાઓની મુદ્દાસર વકીલાત કરી અને આ મુદ્દે હું વૈચારિક રીતે બિલકુલ સહમત પણ છું. જે તે સમયે રાજકીય પક્ષાપક્ષીનાં ભેદથી ઉપર ઊઠીને ગુજરાતનાં દરેક વિચારશીલ-કર્મશીલ નાગરિકોએ મેધા પાટકર જેવાં નર્મદા બંધ વિરોધી ચળવળકારોનો એક જ મંચ ઉપર એકઠા થઈને જોરદાર જવાબ આપ્યો છે. આવા કર્મશીલ બૌદ્ધિકોમાં ગુણવંત શાહનું નામ પણ હંમેશા યાદ કરવું જ પડે.

આજનો આ લેખ વાંચીને મને એવું થયું કે આજે શું હું નેવુંના દાયકાનું અખબાર આજે વાંચી રહ્યો છું? કારણ કે શ્રીમાન શાહે ગુજરાતની આ જીવાદોરી સમાન નર્મદા યોજનાનાં મેધા પાટકરે કરેલાં ભૂતકાળનાં વિરોધ મુદ્દાઓ વિશે અત્યારનાં સમય પ્રમાણે બિલકુલ બિનજરૂરી સવાલો કર્યા છે. ગુણવંત શાહ એક વાત આજની તેમની આ કટારમાં ખૂબ જ ઇરાદાપૂર્વક ભૂલી ગયા કે આજે

-નર્મદા યોજના પૂર્ણ થઈ ગઈ અને છેલ્લા દસ વર્ષ દરમિયાન આ યોજનાનાં લાભો તેનાં ખરા લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવા જરૂરી નહેરોનું માળખું બનવું જોઈએ તેનાં ત્રીજા ભાગનું પણ નથી બન્યું! તો આ ગોકળગતિએ ચાલતાં કામોને ઝડપી બનાવવાની દાનત આડે શું આ મેધા પાટકર આવે છે?

-નર્મદા ઉપર તૈયાર થઈ ગયેલાં આ ડેમમાંથી ચોમાસામાં વહી જતાં પાણીથી સૌરાષ્ટ્રની નદીઓને

સજીવન કરવાની 'સૌની' યોજનાને છેલ્લાં દસ વર્ષમાં વારાફરતી ચાર ચાર વખત છેતરામણું ઉદ્ઘાટન કરવાનું શું આ મેધા પાટકરે કહ્યું હશે?

-ડેમ તો તૈયાર છે તો દરવાજા શુંકામ નથી લગાડાતાં? આનાં માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્યપ્રદેશમાં જે લોકોની જમીન-ઘર ડૂબમાં જાય છે તેનું યોગ્ય રીતે પુનર્વસન ન થાય ત્યાં સુધી રોક લગાવી છે છતાં રાજ્યનાં મુખ્યમંત્રી જાહેરમાં કેન્દ્ર સરકારને દોષી ઠરાવે! તો આવું બધું કરવાનું આ મેધા પાટકર શીખવતાં હશે?

મને બરાબર યાદ છે કે જામનગરમાં આ નર્મદા યોજનાનાં લાભાલાભ વિશેની એક ખુલ્લી ચર્ચામાં મુઠ્ઠી હાડકાં વાળી આ ભડવીર બાઈએ સૌરાષ્ટ્રનાં પાણીની સમસ્યાનો ઉકેલ નર્મદા યોજના જેવી મોટી મોટી પરિયોજનાઓને બદલે નાનાં નાનાં આડબંધોથી જ હલ કરી શકાશે એવો મત આજથી લગભગ પચ્ચીસ વર્ષ પહેલાં આપેલો, અને મેધા પાટકરની વિચારધારાનાં કટ્ટર વિરોધી હોવા છતાં પણ આજે એ વાત કોઈપણને સ્વીકારવી પડશે કે ગુજરાત તેમજ ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રની ખેતીની આબાદી મેધા પાટકરે બતાવેલાં નાનાં નાનાં આડબંધોથી રોકેલા વરસાદી પાણીનાં પ્રયોગને જ આભારી છે. ભૂતકાળમાં મેધા પાટકરે કરેલાં નર્મદા વિરોધને ચવાઈ ગયેલી ચ્યુઇંગમી શૈલીમાં અકારણ ચગાવવાને બદલે આજે આપણે આ યોજનાંની નહેરો સમયસર કેમ નથી બનાવી શક્યા તેનાં યોગ્ય જગ્યાએ સવાલો ઉઠાવવાની હિંમત કરીએ એમાં જ આપણી પ્રબુદ્ધતા, હિંમત અને દાનતની યથાર્થતા છે.  

નર્મદા યોજનાની વર્તમાન સ્થિતિ: ચોરણો તૈયાર છે અને નાડી-નેફાનાં કોઈ ઠેકાણા નથી...

મહામુહૂરત કઠણાઈનું

વર્ષ હતું ઓગણીસો નેવુંનું અને યોગાનુયોગે અક્ષય તૃતીયાનાં જ દિવસે રાજસ્થાનનાં ભીલવાડા જીલ્લામાં આવેલાં ભગવાનપુરા નામનાં ગામે જવા હું રાજસ્થાન રોડવેઝની બસમાં ભીલવાડાથી બેઠો. કોઈપણ પ્રદેશનાં લોકોનાં જીવનસ્તર, જીવનશૈલી અને લોક-સંસ્કૃતિને જાણવી હોય તો જે તે પ્રદેશમાં સ્થાનિક સામુહિક પરિવહન માધ્યમો દ્વારા ત્યાનાં લોકો સાથે જ પ્રવાસ કરવો જોઈએ. જ્ઞાન મેળવવાનું એક અનોખું માધ્યમ મને અનાયાસે આ પ્રવાસમાં મળી ગયું. પોતાની બિમાર બકરીનું જીલ્લા મથકે આવેલી વેટરનરી હોસ્પિટલમાં ચેકઅપ કરાવીને તે બિમાર બકરીને પોતાની સાથે રોડવેઝની બસમાં જ મુસાફરી કરતાં કોઈ ગરીબ ગ્રામીણને જોવાનાં રોમાંચ સાથે બુનિયાદી વિકાસનાં અભાવની એક ગ્રામીણની મજબુરીનો તાદ્દશ અનુભવ મેળવવો હોય કે પછી આશરે સિત્તેર જેટલા પ્રવાસીની જ ક્ષમતા વાળી નાનકડી એવી ખખડધજ બસની ઉપર, નીચે અને અંદર અદ્દલ મધપૂડાની માખીઓ જેમ આશરે બસ્સો જેટલા લટકતાં પ્રવાસીઓ સાથે થતો ધુળીયા મારગનો અકળાવનારો પ્રવાસ તમને વિકાસ વંચિતોના જીવનની કઠણાઈનો ‘પ્રેક્ટીકલ’ અનુભવ કરાવી આપે એ હું આ મારા આ પ્રવાસના અનુભવ ઉપરથી ખાતરીપૂર્વક કહી શકું.
         
બાળવિવાહ વિષે અખબારો-મેગેજીનોમાં ઘણું વાંચેલું, આપણા સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં પણ આ પ્રથા હતી એવું સાંભળેલું, પરંતુ એકીસાથે રાજ્યભરમાં એક જ દિવસે લાખો બાળકોનાં જીવનને ખીલતાં પહેલાં જ કરમાવી દેતી દંભી પરંતુ રાજસ્થાનમાં પારિવારિક મૂલ્યોની શાન બની ગયેલી બાલ વિવાહની આ કૂપ્રથાને અખાત્રીજ(અક્ષય તૃતિયા)નાં તથાકથિત શુભ દિવસે રાજસ્થાન રોડવેઝની બસનાં ભીલવાડાથી ભગવાનપુરાનાં પ્રવાસ દરમિયાન મેં રૂબરૂ અનુભવી. ભીલવાડાથી અમારી બસ ઉપડી કે તેમાં મારી નજર અમુક એવાં કિશોરો પર પડી કે જેઓ અલગ પ્રકારની વેશભૂષાથી સામાન્ય પ્રવાસીઓથી અલગ તરી આવતાં તેમજ આવા કિશોરો ચડે કે તરત જ તેઓને સીતોમ્પર બેઠેલાં વડીલો પણ ઊભાબ થઈને આદરપૂર્વક ભયંકર ગરમી અને ભીષણ ભીડમાં તેઓને બેસવાની જગ્યા કરી આપતાં. માથા ઉપર વિવધરંગી રાજસ્થાની સાફા, સાફાની ઉપર ફરજીયાત લગાવેલી કલગી, આંખોનાં નેણ ઉપર કપાળમાં લાલ રંગના કામચલાઉ છુંદણા જેવું ટેટૂવર્ક અને લગભગ બધાંએ સરખો એક જ પ્રકારનો ‘ટીકકો’ કપાળમાં ચીપકાવેલો, ગાળામાં આપણી ચલણી નોટોનાં હાર અને હાથમાં તલવાર. આ તમામ વર્ણન છે વૈશાખ મહિનાની ‘અખાત્રીજ’ ઉપર રાજસ્થાનમાં લાખોની સંખ્યામાં થતાં સામુહિક બાળલગ્નમાં બાલિકાવધુઓને પરણવા જતાં બાળ-વરોનું, જેઓ આજનાં આ તથાકથિત શુભ(કઠણાઈનાં)દિવસે પોતાની સાથે દસ-બાર વ્યક્તિઓની નાનકડી જાન લઈને પોતાના સાસરે જઈ રહ્યા છે. માર્ગમાં આવતાં દરેક નાનકડા ગામડાઓમાંથી બીજા ઘણાં આવા બાળવરરાજાઓને બસમાં ચડતાં-ઉતરતાં મેં જોયા અને ભીડ વધતાં મારે પણ એક બાળવરરાજાને આદરપૂર્વક બેસવાની જગ્યા કરી આપવા માટે મારી યાત્રાનાં 'ડેસ્ટીનેશન’ ભગવાનપુરા સુધી એક જ પગ ઉપર ‘ફેવિકોલ કાં જોડ’ વાળી યાત્રા કરવી પડી! જેવો હું મારા મુકામે આ ગૂંગળાવતી યાત્રાથી છૂટકારો પામ્યો ત્યાં નીચે ઉતરીને જોયું તો બીજા અનેક બાળવરરાજાઓ પોતાનાં સ્વાગતની રાહમાં ગામનાં  પાદરમાં જ મેં ઉભેલા મેં જોયાં. આગળ આગળ બે ઢોલીનાં ઢોલના તાલે ત્રણ જેટલી પરિવારની જ ઘૂંઘટધારી મહિલાંઓ ‘ઘુમર’ નામનું રાજસ્થાની લોકનૃત્ય કરતી જાય અને પાછળ દસ-પંદર જેટલાં જાનૈયાઓથી સજ્જ બાળવરોની જાન તેને આપેલાં ઉતારા સુધી ચાલે. આ ગામમાં હું પહોંચેલો તો સવારે દસેક વાગ્યા આસપાસ પણ આવા મેં જોયેલાં સામૈયાઓનો નજારો તો છેક રાતનાં આઠ વાગ્યા સુધી જોવા મળ્યો અને જયારે રાત્રીના લગ્નવિધિ શરુ થઈ ત્યારે પૂરા ત્રણસો જેટલા બાળ-જોડાઓ અખાત્રીજનાં આ મહામુહૂરતે કઠણાઈમાં પગલા પાડતાં મેં જોયાં.
          
રાજસ્થાનમાં જોયેલી અને મેં જાતે અનુભવેલી આ વાત ઓગણીસો નેવુંનાં વર્ષની છે અને હવે તો હું નિયમિત આ રાજ્યનનાં પ્રવાસે જતો હોઉં છું પણ આજની બાળલગ્નો વિષેની હકીકતમાં ત્યાં બહુ ધીમો સુધારો દેખાય છે. યુનીસેફના એક તાજા અહેવાલ મુજબ દુનિયામાં જેટલાં  બાળલગ્નો વર્ષે દહાડે થાય છે એમાંથી ચાલીસ ટકા તો માત્ર ભારતમાં જ થાય છે અને વળી પાછો તેનો અધિકાંશ હિસ્સો આ રાજસ્થાન ભોગવે છે! દુનિયાનાં દેશોની સરખામણીએ જોઈએ તો ગરીબ આફ્રિકન દેશોમાં બાળલગ્નોનું પ્રમાણ આપણા દેશ કરતાં પણ ઊંચું છે. જયારે ઊંચા વિકાસદરની ઝડપનાં સંદર્ભે હાલમાં આપણા દેશમાં બાળલગ્નો ઘટવાનાં ધીમા દરનું જે પ્રમાણ છે એ આપણા માટે ખૂબજ શરમજનક કહી શકાય. મહિલા શિક્ષણ અને સશક્તિકરણ આડેનાં મુખ્ય અવરોધક પરિબળ તરીકે તેમજ બાળમૃત્યુ દરનાં ઊંચા પ્રમાણ પાછળ બાળ વિવાહનું દુષણ જ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. આપણા દેશમાં જે રાજ્યોમાં બાળલગ્નો હજી વધુ પ્રચલિત છે ત્યાંના લોકો તેનાં બચાવમાં ઘણી બધી સામાજિક સુરક્ષા અને પારિવારિક મૂલ્યોની જાળવણી જેવી વાહિયાત દલીલો કરતાં હોય છે. મહિલાઓનાં પ્રિ-મેરીટલ લગ્ન બાહ્ય જાતીય સંબંધો અને યોગ્ય સમયે (એટલે કે તેમનાં સમાજ કે પરિવારમાં સામાન્ય રીતે જે ઉમરે બાળકો વિવાહિત થઇ જતાં હોય છે તે સમયે) જો પોતાનું બાળક વિવાહ ન કરી શકે તો ભવિષ્યમાં તેને યોગ્ય પાત્ર મળવું મુશ્કેલ હશે એવો એક સમાજિક ભય પણ આ કુપ્રથાને જીવિત રાખવા માટે કારણભૂત છે. મિથ્યા પારિવારિક શાન સાથે જોડનારા અમુક લોકો આ પ્રથાની તરફેણમાં એવી પણ દલીલો કરતાં હોય છે કે જે તે બાલિકાવધુને તેની નિશ્ચિત ‘પ્યુબર્ટીક મેચ્યોર્ડ’ ઉંમર પછી જ હકીકતે તેનાં પતિ સાથે રહેવા સાસરે મોકલાતી હોય છે અને રાજસ્થાનમાં તો જે તે પતિ પોતાની પત્નીનું મુખ તે સમય સુધી જોઈ પણ નથી શકતો! આવી દલીલો આપવા વાળા લોકોને એ વાતનો કોઈ અહેસાસ પણ નહિ હોય કે એક સ્ત્રીની પણ પોતાનાં જીવનસાથીને પસંદ કરવાની કોઈ સ્વતંત્ર પસંદગી હોઈ શકે છે. પતિ-પત્નીને જેઓને પોતાનું આખું આયખું જે વ્યક્તિ સાથે ગાળવાનું છે તેનું ન તો વિવાહ પહેલાં મુખ જોવાનું કે ન તો ક્યારેય એકબીજાને સમજવાનાં  ભાગરૂપે મળવાનું! બાળલગ્નો કરવાં પાછળની આવી માન્યતાઓ લોકોની દંભી વિકૃત માનસિકતાનો વરવો ચહેરો ઉજાગર કરે છે. જેવી રીતે આપણે દુનિયામાં ઝડપથી વિકસતાં રાષ્ટ્રનું ગૌરવ લઈને ફૂલાઈએ છીએ એવી રીતે કજોડા અને બાળવિધવાઓની દોજખભર્યા જીવનનું કારણ બનતી બીજી અનેક રીતે સામજિક તંદુરસ્તીને રુગ્ણ કરતી કુપ્રથાઓને ડામવાની ઝડપ વિશે પણ આપણે થોડું ગંભીરતાથી  ન વિચારી શકીએ?

ખોટા નિદાન પછી આપેલું ઔષધ બીજી અનેક બિમારીઓને નોતરતું હોય છે.
         

ભિક્ષાવૃત્તિનું મૂળ ગરીબી કે પછી ભ્રમિત માનસિકતા

ઉજ્જૈનનાં કાલભૈરવ મંદિરનાં દરવાજા ઉપર જ હાથમાં મોરપીંછ લઈને બેઠેલા એક વ્યંઢળને જોતાં જ મને તેનું ચિત્ર ખેંચવાનું મન થઇ આવ્યું. જેવો હું તેના ચિત્રને ઝડપવાની તૈયારી કરું  કે તરત જ તે વ્યંઢળ બનાવટી ગુસ્સા સાથે મને કહેવા લાગ્યો કે “जो तुमने मेरा फोटो खिंचा तो मैं पचास रुपयें का दंड करुँगी”  આવું સંભાળીને મેં આ વ્યંઢળની લાક્ષણિક અદાનું અદભૂત ચિત્ર નહીં મેળવી શકવાનાં વસવસા સાથે ચાલતી પકડી તો ખબર નહીં પણ મારા આવા અણધાર્યા બેફીકરા પ્રતિભાવને પામી જઈ એક સફળ ભીખારીનાં લચીલાપણાનાં ગુણ બતાવીને મને પ્રેમથી બોલાવ્યો અને હસતાં હસતાં કહેવા લાગ્યો કે “मैं तो मज़ाक कर रहीं थी; अब तुझें मेरा फोटो खींचना ही होगा नहीँ तो मैं फिर से दंड करुँगी” અને અહીંયાં જે તસ્વીરમાં દેખાય છે તે લાક્ષણિક ‘આશીર્વાદ મુદ્રા’ની આવી તસ્વીર મારી પાસે ખેંચાવીને મારા માથા ઉપર પ્રેમથી હાથ ફેરવીને આશીર્વાદ આપ્યા એટલે હું પણ ખુબ રાજી થયો! વ્યંઢળનાં આશીર્વાદથી નહિ પણ તેની ‘આશીર્વાદ-મુદ્રા’ની આ તસ્વીર મળવાથી. આ પ્રસંગથી મને ભિક્ષાવૃતિ અને તેનાં મૂળ કારણો વિશે લખવાની ઈચ્છા થઇ.

       

બીજા લોકોનું ભલું કે કલ્યાણ કરવાનાં કાલ્પનિક આશીર્વાદ અને દુઆનાં બદલામાં તમારી પાસેથી જેટલું પડાવી શકાય તેટલું ધન માગીને કે માગ્યા વગર પડાવવાનાં કસબને ભિક્ષાનો  ગોરખ-ધંધો કહેવાય. ઘણા સમાજશાસ્ત્રીઓ અને અભ્યાસુઓ ભિખારી કે ભિક્ષા-વૃત્તિની સમસ્યાને ગરીબી સાથે જોડે છે; પરંતુ આ ગરીબી અને ભિક્ષા વૃતિને જોડવાની ચેષ્ટામાં કોઈ આધારભૂત તર્ક દેખાતો નથી. જો ખરેખર આવું જ હોય તો ભિખારી બધાં જ ગરીબ હોવા જોઈએ તેને બદલે આપણા દેશ ભારતમાં રસ્તે ચીંથરેહાલ અવસ્થાએ ખુલ્લા આકાશ તળે આખો દિવસ ટાઢ-તડકામાં ભિક્ષાવૃતિ કરતાં એક અદના ગરીબ ભિખારીથી લઈને દેશ-વિદેશમાં આપેલી પોતાની ભિક્ષા-ફ્રેન્ચાયજીઓમાં પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય ભિક્ષા-વ્યાપારનાં ઉત્તેજન સારું ભીખથી(પ્રસાદી તરીકે) મળેલી આલીશાન દેશી-વિદેશી ગાડીઓ તેમજ વિમાનોમાં ઉડાઉડ કરતા 'હાઇપ્રોફાઇલ કોર્પોરેટ ભિખારીઓ' ની એક વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે. દરિયા જેવા વિશાળ આ ભિક્ષા-વ્યાપાર ક્ષેત્રે કોઈ ભિખારી પોતાની વ્યક્તિગત કમજોરીના કારણે ગરીબ કે નિષ્ફળ રહે અને એટલે આ 'ભિખારી-સમસ્યા' ને ગરીબી સાથે જોડવી એ ખરેખર ભારતના ભદ્ર ભિખારીઓનું અપમાન કહેવાય.

       

કાઉન્સિલ ફોર હ્યુમન વેલ્ફેરના ડાયરેક્ટર હૈદ્રાબાદના ડૉ.મોહમ્મદ રફીઉદ્દીન નામના સમાજશાસ્ત્રીએ સતત બે વર્ષ સુધી દેશભરમાં ઘૂમીને ભિખારીઓની જીવનશૈલી, તેમની કમાણી તેમજ તેને વાપરવાની ‘પેટર્ન’નો એક વિશદ્દ અભ્યાસપૂર્ણ સર્વે કરેલો છે. ડૉ.રફીઉદ્દીનનાં તારણોને વિગતવાર આપણે જો સમજીએ તો એવું માનવું જ પડે કે આ ભિક્ષા અને ભિખારી સમસ્યાના મૂળ ગરીબી નહીં પણ આપણી ભ્રમિત માનસિકતા જ છે. ભારતમાં ગરીબીરેખા નીચે જીવતાં લોકો અને ભિખ માંગતા ભીખારીઓની સંખ્યાનાં તુલના કરવાથી પણ આ માન્યતાનો સ્પષ્ટ છેદ ઉડી જાય છે. ડૉ.રફીઉદ્દીનના સર્વે પ્રમાણે ભારતમાં આશરે ૭.૩ લાખ લોકો પોતાનું જીવન ભિક્ષાવૃતિ ઉપર ગુજારતા ભિખારીઓનું વાર્ષિક ટર્નઓવર છે રૂપિયા ૧૮૦ કરોડ! આ ભીખારીઓની ખર્ચ કરવાની ‘પેટર્ન’ પણ ભિક્ષાવૃતિ અને ગરીબીને જોડતાં સિદ્ધાંતનું ખંડન કરે છે. ભારતનો ભિખારી સરેરાશ પોતાની આવકના માત્ર વીસ ટકા જ ખોરાક અને કપડા પાછળ ખર્ચ કરે છે, ત્રીસ ટકા પાન મસાલા-બીડી, સિગારેટ, દારુ અને અન્ય નશાઓ કરવાની ખરાબ આદતો પાછળ વેડફે છે. બાકી રહેલી પચાસ ટકા રકમ તેઓ ક્યા વાપરે છે એ જાણીને તમને આશ્ચર્ય થશે.. આ રકમની તેઓ બચત કરે છે. ઇસ્લામ, ક્રિશ્ચિયાનીટી, બૌદ્ધ અને હિંદુ ધર્મમાં દાન આપવાનો અલગ અલગ રીતે ઘણો મહિમા કહેવાયો છે અને તેના ઉપરની લોકોની શ્રદ્ધા અને ધાર્મિક ભાવનાની રોકડી કરવાનો ધંધો એટલે અત્યારનો બેશુમાર ફૂલેલો-ફાલેલો આ ભિખ-વ્યવસાય.

       

બુદ્ધે પોતાના સંઘમાં સામેલ થનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પોતાનું દિવસનું એક જ વખતનું ભોજન માંગીને ખાવાની આજ્ઞા કરેલી. આમાં સંગ્રહ કરવાનો બિલકુલ નિષેધ જ હતો. આપણા શાસ્ત્રોમાં પોતાની પેઢી દર પેઢી આજીવિકા જળવાઈ રહે તે હેતુથી એક ખાસ ભિખારી વર્ગે ઘણાબધાં વૈવિધ્યપૂર્ણ દાનનો મહિમા બતાવતાં ઉપદેશો લુચ્ચાઈ પૂર્વક ગોઠવેલા છે. તમે સવારે જાગો ત્યારથી જ તમારા ઘરની બહાર કોઈ સડક છાપ ભિખારી હોય કે દેશ વિદેશમાં આશ્રમોની વિશાળ શ્રેણી ધરાવતો કોઈ કહેવાતો મહાત્મા હોય તમને આગ્રહ કરી કરીને તમારા મોક્ષ કે કલ્યાણની લાલચ અને ભગવાન તમારું ખૂબ ખૂબ ભલું કરશે એવી ફોગટની આશાઓ બંધાવતો હોય ત્યારે તેની મીઠી નજર તો તમારા પરસેવાની કમાણી ઉપર જ હોય છે. હવે તો ભિખ પણ સમય સાથે હાઈટેક થતી જાય છે. ઉદયપુરનાં એક સંસારી મહારાજ તો ઘણી લોકપ્રિય ચેનલોનો ટાઈમ સ્લોટ પોતાની ભિખ મંગાઈ કાર્યક્રમ માટે ખરીદી લે છે અને પોતાની બનાવટી કરુણાભરી શૈલીમાં પોતાના ભક્તોને એટલા તો ભોળવે કે કાર્યક્રમને અંતે બતાવવામાં આવતા બેંક એકાઉન્ટસ દાનની રકમોથી છલકાવા લાગે. આ મહારજનનાં પોતાના આશ્રમમાં પગારદાર અશક્તો અને વિકલાંગો રાખવાની વાસ્તવિક કથાઓ તમે જો સાંભળો તો આંચકો લાગે કે આવા મહાઠગ ભિખારીઓ પણ હોઈ શકે? પોતાના સાધુઓનાં અહંકારને નાથવા અને ફક્ત એક સમયના પેટનાં ખાડાને પૂરવા બતાવેલી ભિક્ષાને અત્યારે આ જ સાધુઓ પોતાનાં આશ્રમોમાં બેસી સંસારી ભક્તોને ખભે જોળી નંખાવી એક ખાસ દિવસે મંગાવતા જોઈને એવું થાય કે આ ભીખ માગનાર લોકોમાં તો સંવેદના મરી પરવારે પણ કોઈક બીજાની પાસે ભિક્ષા મગાવનારની મહા ભિખારીઓની સંવેદના વિષે શું કહેવું? આજે ગરીબી આપણો પ્રાણપ્રશ્ન છે પણ વિકાસ અને અન્ય સુધારાઓ થતાં આ ગરીબીને તો આપણે એક સમયે જરૂર નાથી શકીશું પરંતુ જ્યાં સુધી દાન અને દાનનો મહિમા ગાવાની બેફામ સામુહિક પ્રવૃત્તિ ઉપર કોઈ અંકુશ નહિ આવે ત્યાં સુધી ભિક્ષા અને વધી રહેલાં  ભિખારીઓની સમસ્યા ભારતમાં તો બંધ નહિ જ થાય કારણ કે આ ભિક્ષાવૃત્તિનાં અસલ મૂળ દાનને દેવા-લેવાની ભ્રમિત માનસિકતામાં જ છે.

એક સમય એવો હતો કે લોકો ભીખને ભૂખથી પણ ભૂંડી ગણતાં, આજનાં ભિખારીઓનું ‘સ્ટેટસ’ જોઈ લો તેઓ જ બધે ‘ટોપ’ ઉપર છે! આમાં કોઈ મત માંગનાર(રાજકારણી) છે તો કોઈ ટોળાબંધ મત અપાવનાર(ધર્મગુરુ). આજે તેઓ જરૂર હશે ‘ટોપ’ ઉપર પણ છે તો આખરે ભિખારીઓ જ.

જળ, જમીન ને જાજરૂ...સમજીને વાપરો તો પાધરું

વતનમાં રહેતાં એક અમારા પડોશી મગનદાદા બે દિવસ પહેલાં ગામડેથી સુરત આવેલા અને યાદ કરતાં જ તેમનો ફોન આવ્યો કે ભાઈ તું ક્યાં છો? મારે તારું ખાસ કામ પડ્યું છે. હું ઘરે જ હતો એટલે મેં એમને તરત મારાં ઘરે જ બોલાવી લીધા. આવીને પહેલા તો મને કહે કે હાલ ભાઈ તાપી કાંઠે; મારે મારું બે દિવસનું અટકેલું કામ પતાવવાનું છે પછી બીજી બધી વાત. મને તો ઘણું નવીન લાગ્યું કે આ દાદાને વળી શું કામ હશે? તાપીનો ઊંચો પાળો દેખાતા દાદા કહે તું ઉભો રહે અને હું આવું છું, એટલે તરત હું સમજી ગયો કે આ મગનદાદા તાપીને મલીન કરવા માટે અત્યારે અહિયાં આવ્યા છે! "ભાઈ હવે કંઇક નિરાંત થઇ; હું તો મુંજાઈ ગયેલો એમાં તું યાદ આવ્યો ને મને એમ થયું કે તારું ઘર નદીની બાજુમાં જ છે એટલે જ તો તને ફોન કર્યો." દાદાએ પોતાની બે દિવસની ભેગી થયેલી તમામ 'મુંજવણ' ને તાપી મૈયામાં પધરાવીને હળવાફૂલ થઈ જતાં પોતાની બધી જ હળવાશનો શ્રેય મને આપતા આવું કહ્યું.

હવે વાત કંઇક આવી હતી. દાદા આવેલા તો બે દિવસથી અને ત્યારથી પોતે શૌચક્રિયાને ખુલાસાવાર અંજામ આપી શકેલા નહીં. દાદાના દીકરાઓને ઘરમાં પણ ઇન્ડિયન તેમજ વેસ્ટર્ન ટોઇલેટની સરસ સુવિધા તો છે જ; પણ દાદાને આદત હતી વર્ષોથી ‘ખુલ્લા-ગગન’ની! હવે દાદા જયારે પણ બહારગામ જાય ત્યારે તેમનાં કહેવા પ્રમાણે જાજરૂની અંદર પોતે મુક્ત રીતે પોતાની ‘મુંજવણ’ને ઠાલવી શકતા નથી! તેમના દીકરાઓએ તેમને ગામડે પણ જાજરૂની સુવિધા બનાવી આપેલી જ છે પણ આ ‘ગગનગામી’ ને ‘જાજરુવાસી’ થવા મજબૂર કરવા એટલે સમજોને ગીરના સાવજને પાંજરે પૂરવો!

હમણાં હમણાં થયેલા એક સર્વે પ્રમાણે ભારતમાં આશરે પાસંઠ ટકા લોકોની પાસે તો હજી પર્યાપ્ત શૌચાલયની સુવિધા જ નથી! એટલે એમ સમજોને એકસોને વીસ કરોડ લોકોમાંથી આશરે અઠયોતેર કરોડ લોકો રોજે પોતાના જ રહેઠાણોની આસપાસ મળ નિષ્કાસન પ્રવૃત્તિ કરે છે. ગામડાઓમાં ખુલ્લા વાડાઓ તેમજ પહોળા રસ્તાઓ ઉકરડાઓ થી ભરેલા રોગોના ઉત્પતિસ્થાનો જ છે તેમજ નજીકના ખેતરો અને વોંકળાઓ એટલે કે આ અઠયોતેર કરોડ લોકોના ‘ખુલ્લે ગગન જાજરૂ’. આવી હાલતમાં અંદાજ આવી શકે કે ગામડાની આસપાસ ઠલવાયેલા સેંકડો ટન માનવ મળ ઉપર પસાર થયેલી સુગંધિત હવા જેને સંસ્કૃતમાં “સુરભી” કહેવાય તેનાથી સદાયે આ ગોકુળીયા ગામો મદહોશ રહેતા હોય છે. આપણા લોકકવિઓ અને લેખકો ગામડાઓની આવાસ્તવિકતાનું તો વર્ણન ક્યારેય કરતાં જ નથી અને કરે છે તો કેવું કે જો કોઈ ‘ભગવાન’ ખરેખર હોય અને વારંવાર અહિયાં જન્મ લેતો હોય તો તેને પોતાનો આગલો જન્મ આવા જ ‘સુગંધિત’ ગામડાઓમાં લેવાની ભૂલ કરાવે એવું! ભારતમાં પાસંઠ ટકા લોકો પાસે પર્યાપ્ત શૌચાલયની સુવિધા ન હોવી તેના કારણમાં ગરીબી એક કારણ તો હશે જ; પણ અમારા આ મગનદાદા જેવાઓની 'ગગનગામી’ ટેવો પણ જવાબદાર તો છે જ.

      

જેવું ચોમાસું પૂરું થાય કે તાલુકા મથકોમાં આવેલાં ક્લિનીકો ચિકનગુનિયા, ડેન્ગ્યું, મલેરિયા, કમળો, ઝાડા-ઉલટી અને બીજા અનેક પ્રકારના રોગોના ભોગ બનેલા ગ્રામીણ દર્દીઓથી ઉભરાતાં હોય છે અને તેનાં કારણમાં છે માત્ર આપણી અમુક સ્વચ્છતા અંગેની બેદરકારી અને આ મગનદાદા જેવી લોકોની 'ગગનગામી' કૂટેવો. ભારતમાં પોલિયો જેવી બીમારીઓનું નિયંત્રણ લાવતા આટલો લાંબો સમય થયો તેનાં માટે પણ ગમે ત્યાં ખુલ્લામાં મળ-મૂત્ર ત્યાગવાની સામુહિક કૂટેવો જ જવાબદાર છે. પોલિયોની બીમારીનાં ફેલાવા માટે જવાબદાર વિષાણું પોલીયોગ્રસ્ત બાળકના મળ દ્વારા જ ખૂબ ફેલાતો હોય છે. આપણા ગામડાઓમાં પશુઓને માનવ વસ્તીની સાથે માનવ રહેઠાણોની અંદર જ રાખવામાં આવે છે. તેના છાણનો સંગ્રહ રહેઠાણોની બહાર ખુલ્લી શેરીઓમાં તેમજ વાડાઓમાં ઉકરડાઓનાં રૂપે કરવામાં આવે છે અને આ પધ્ધતિ પણ માનવ-આરોગ્ય માટે ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા જેટલી જ ઘાતક છે. દેશમાં હજી પણ ગામડાઓના પીવાનાં પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોતની  બોરવેલ છે ત્યારે ચોમાસામાં વરસેલું પાણી ગ્રામજનોના 'ખુલ્લે ગગન જાજરૂ' જેવાં ખેતરોમાં ઠલવાયેલા માનવ-મળનાં સડેલા અવશેષો ઉપરથી ગળાઈ ને જમીનના પેટાળમાં ઉતરે છે અને આ નિતરેલું તમામ દુષિત પાણી બોરવેલ દ્વારા ખેંચીને ગામલોકોને જ પીવાનું હોય છે. ખુલ્લા ઉકરડા તેમજ માનવ વિષ્ઠાના ઢગ ઉપરથી લોકોનાં રસોડે કોઈ પણ રોકટોક વગર જતી આવતી માખીઓના જુંડોને નથી તો રોકવાની કોઈ પર્યાપ્ત વ્યવથા કે નથી તો કોઈને તેનાં તરફ સહેજે ધ્રુણા કે સાવધાની!

  

ભારત અને ખાસ કરીને તેનાં ગામડાઓ વિષે એવું કહી શકાય કે જો અમુક રૂઢીઓ અને માન્યતાઓને આપણે છોડીએ કે બદલીએ તો ખરેખર ‘સ્વર્ગ’ ને ભુલાવે એવા ગામો બનાવતાં આપણને કોઈ ન રોકી શકે અને જો લોકોનો સામુહિક અભિગમ થોડોક ‘સફાઈલક્ષી’ થાય તો જે લોકોનું ભંડોળ બિનજરૂરી ધાર્મિક સ્થાપત્યો ખડકવામાં કે બીજા આડંબરો માટે વપરાય છે તેનાં માત્ર દસમાં ભાગનાં ભંડોળથી જીવતી જાગતી અમુલ્ય જીંદગીઓને રોગ મુક્ત વાતાવરણ અને નીરોગી જીવન અવશ્ય આપી શકાય. ખરેખર પ્રાથમિકતા શું હોવી જોઈએ અને અત્યારે શું છે તે વિચારવાની જરૂર છે.

  

દુનિયામાં અન્ય દેશોની સરખામણીએ આપણા શહેરો ઉકરડાથી સહેજ પણ કમ નથી. ગત વર્ષે ટ્રેનમાં મુસાફરી દરમિયાન જયપુરના જ એક સ્થાનિક વડીલ સહપ્રવાસી મળ્યા જે સંયોગે પહેલી જ વખત સુરત આવતાં હતાં. મારી ઉપરની બર્થ ઉપર સુતી વખતે સાંજે મને એક વિનંતી કરી કે સવારે કદાચ મારાથી ઊંઘમાંથી ન ઊઠી શકાય તો આપ મને જગાડી દેશો? મેં તે વડીલને આશ્વાસન આપ્યું કે ચિંતા ન કરો હું જગાડી જ દઈશ; પણ મારા અનુભવે તો તમે એમને એમ જ જાગી જશો. અને સવારે ખરેખર જ્યાં તાપી નદી ઉપરનાં બ્રીજને ક્રોસ કરતાં જ હંમેશા જ્યાં દુનિયાભરનાં યાત્રીઓને સુરતના ‘ગગનગામીઓ’ની ‘સુરભી’નો ફરજીયાત લાભ અપાવવાં ત્યાંથી પસાર થતી દરેક  ટ્રેન ધીમી પડે છે ત્યાં અમારી ટ્રેન ધીમી પડી કે તરત જ મારા સહયાત્રી અકળાઈને જાગી ગયા! .સુરતીઓની ‘સુરભી’નાં ઓવરડોઝથી અકળાઈને બોલ્યા કે ભાઈ તમે કહેતા એ સાચું હો; હું ખરેખર એમને એમ જ જાગી ગયો! હું માનું છું ત્યાં સુધીમાં નિયમિત રેલયાત્રાનો લાભ લેતા લગભગ દરેક મિત્રોએ સુરતમાં થતો  આ તીવ્ર ‘ગંધાનુભવ’ અવશ્ય કરેલો જ હશે.

જાણીતા સામાજિક કાર્યકર વિમલાતાઈ ઠકારને એક યુરોપ-યાત્રાનો પોતાનો અનુભવ કહેતાં સાંભળેલા: “તમે જ્યારે યુરોપના ગામડાઓના પ્રવાસે હો તો તમને આપોઆપ ખબર પડી જ જાય કે હવે ગામ થોડુંક નજીકમાં જ હશે, કારણ કે ત્યાં જ્યારે કોઈ ગામ આવવાનું નજીકમાં જ હોય ત્યારે રસ્તાની બંને બાજુએ સુશોભિત ફૂલોની ક્યારીઓ દેખાવા લાગે! આ જોઈને હવે વિચારો કે ભારતનાં ગામડાઓનાં રસ્તે જયારે કોઈ ગામ આવવાનું નજીકમાં હોય તો તમને શું દેખાય કે શેની સુગંધ આવે?”

ઘૂંઘટમાં ઘૂંટાતી જીંદગી

રાજસ્થાનનાં ભીલવાડા જિલ્લાનું મંગરોપ નામનું નાનકડું એવું મઝાનું એક ગામ અને હું ત્યાં ૧૯૯૦ નાં વર્ષ દરમિયાન અમારા એક સ્નેહી મિત્રના ઘરે સજોડે ગયેલો. આ મંગરોપ ગામથી ચિત્તોડગઢ ઘણું નજીક એટલે ત્યાંનાં સુંદર ઐતિહાસિક સ્મારકો જોવા માટે જેવા અમે ઘરેથી યજમાન મિત્ર જોડે જવા તૈયાર થયા ત્યાં અમારું યજમાન યુગલ આપસમાં કંઇક છાની ગડમથલ કરી રહ્યું હતું અને મને પણ કંઇક એમને અમારી જ કોઈ મુંજવણ સતાવતી હશે એવું લાગતાં મેં તેમની મુંજવણ નિખાલસતાથી જણાવવાનું કહ્યું ત્યારે ખબર પડી કે તેઓને તો સવારથી જ એક મુંજવણ સતાવી રહી હતી કે તે ગામમાં કોઈ પણ વિવાહિત સ્ત્રી ઘૂંઘટ વગર શેરીમાં ઘૂમી શકે નહિ એવો ત્યાંનો એક વણલખ્યો શિરસ્તો છે અને મહેમાન તરીકે મારી સાથે આવેલી મારી પત્ની ઘૂંઘટ તો કાઢતી નથી તો તેને ગામની શેરીમાં વગર ઘૂંઘટે નીકળવાનો ‘તોડ’ કેમ લાવવો! એમનું કહેવું એવું હતું કે જો તમે ઘૂંઘટ વગર આ ગામમાં ઘૂમો તો સમાજ અને ગામમાંમાં આમારી શાખને બટ્ટો લાગે તેમજ ગામલોકો અમને કાયમ મહેણાં પણ સંભળાવે; જો તમને ઘૂંઘટ કાઢવાની ફરજ પાડીએ તો તમને દુ:ખ લાગે અને અમારા મહેમાનનું અમે જ અપમાન કર્યાનો અપરાધભાવ અમને સતાવે!..તો કરવું શું? પછી અમે જ મિત્રની મુંજવણ એ આપણી મુંજવણ એમ સમજીને કાઠીયાવાડી-મારવાડી લાજનાં ‘હાઈબ્રીડ-વર્જન’ જેવો કામચલાઉ ઘૂંઘટનો તોડ કાઢીને ગામની બહાર નીકળ્યા પછી જ બાઈક ઉપર સજોડે બેસીને ચિત્તોડગઢ જવા માટે નીકળી ગયા.

રાજસ્થાન હોય કે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ હોય કે ઉત્તરપ્રદેશ દેશના મોટા ભાગના ઉત્તરીય રાજ્યોના ગ્રામ્યવિસ્તારોમાં રહેતી સ્ત્રીઓની દંભી પરંપરાના નામે આવી જ શોષિત હાલત મેં નજરે જોઈ છે. સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાઓમાં અંદાજે ચાલીસ વર્ષ પહેલા વીજળીકરણ થતું આવતું અને તે વખતના અંધારિયા માહોલમાં દેશી ચુલા ઉપર ઘૂમટો ખેંચીને અતિ અસુવિધાયુક્ત માહોલમાં સ્ત્રીઓને રસોઈ બનાવતા જોયેલી છે. ઘરકામ હોય કે ખેતી, દિવસ હોય કે રાત અને ટાઢ હોય કે વરસાદ આવા કોઈ પણ માહોલમાં પરિવારનાં વડીલોની હાજરીમાં સ્ત્રીઓ ઘૂમટા વગર કોઈ પણ કામ નહોતી કરી શકતી. દુ:ખ સાથે કહેવું પડે કે આ વિકાસના ઝડપી દોરમાં પણ દેશના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ રિવાજનું અસ્તિત્વ છે ત્યાં હજી પણ તેને છોડવાના સુધારાની ઝડપ તો અતિ મંથર જ છે.

હવે આ ઘૂંઘટ કઈ બલાનું નામ અને આ આવી કેવી રીતે-ક્યાંથી ઘુસી? સ્ત્રીઓને માટેના ઘૂંઘટ કે લાજનો રીવાજ આ દુનિયામાં ફક્ત કઈ ભારતમાં જ ચલણમાં નથી પણ સ્થળ-સંસ્કૃતિના પ્રભાવ અનુસાર વિવિધ રૂપે દુનિયાના ઘણા પ્રાંતોમાં આ રાક્ષસી રીવાજ પોતાનો ત્રાસ પુરુષોના માલિકીભાવની પૂર્તિ સારું હજી પણ એટલો જ તરખાટ મચાવી રહ્યો છે. એવું પણ કહી શકાય કે દુનિયામાં ધાર્મિક કટ્ટરતા વધવાની સાથે સાથે અમુક મુસ્લિમ દેશોમાં આ રીવાજ પોતાના મૂળ વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યો છે. ઘૂંઘટ ખરેખર છે તો સ્ત્રીઓએ પાળવી પડતી લાજના રીવાજનું એક અંગ માત્ર છે અને આ ‘લાજ’ સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનુસાર અલગ અલગ માપદંડો ધરાવે છે. અમુક દેશો અને ધર્મોને અનુસરતા લોકો પોતાની સ્ત્રીઓનાં પગની પાની સુદ્ધા બીજા પુરુષો ન જોઈ શકે તેવી વ્યવસ્થાને જ આદર્શ ‘લાજ’ની વ્યવસ્થા કહે છે જ્યારે અમુક લોકો પતિના સગપણમાં થતાં પિતા, કાકા, દાદા, પરદાદા અને મોટાભાઈ તેમજ તેનાથી ઉંમરમાં મોટા કોઈપણ પુરુષને પોતાની પત્નીનું મુખ જોતાં બચાવવા માટે સાડીથી ઢાંકવાની ઘૂમટા જેવી મર્યાદિત વ્યવસ્થાને ‘લાજ’ કહેવામાં આવે છે. ઘણા પ્રાંતોમાં આ ઘૂમટા કાઢેલી સ્ત્રીઓ વડીલ પુરુષો સાથે સામાન્ય બોલચાલ કરે છે તો અમુક પ્રાંતોમાં આનો પણ પ્રતિબંધ છે. ઘણા સમાજમાં વડીલ સ્ત્રીઓની પણ ‘લાજ’ રાખવાનો રીવાજ છે એમ અમુક જગ્યાએ પોતાની દીકરાની ઉમરના જમાઈની વૃદ્ધ સાસુ ‘ઘૂમટો’ કાઢીને લાજ રાખતા મેં પોતે જોયેલી છે. જયારે રાજસ્થાનમાં વિવાહિત સ્ત્રી કોઈ પણ ઉંમરની હોય ઘરનો ઉંબરો ઓળંગે ત્યાં જ તેમને ઘૂમટો કાઢવો ફરજીયાત છે. યુરોપમાં અમુક સમયે સ્ત્રીઓને બીજા પુરુષોના સંસર્ગથી બચાવવા ‘ચેસ્ટીટી બેલ્ટ’ પહેરાવવાની પાશવી પ્રથા અમલમાં હતી અને આવું વાંચ્યા પછી એમ થાય કે આપણે તો એમના કરતાં ઘણા સુસંસ્કૃત કહેવાઈએ. પરંતુ તમને પણ જાણીને આંચકો લાગશે કે ૧૯૮૮ નાં વર્ષ દરમિયાન ‘સાથીનો’ નામની જયપુરની એક એનજીઓએ રાજસ્થાનનાં જ એક ગામડાની પોતાના જ પતિથી પીડિત મહિલાને છોડાવેલી કે તે અભાગી સ્ત્રીને તેનો પતિ જ લોખંડનું જાતે બનાવેલું એક એવું ‘લોક-સિસ્ટમ’ વાળા એવાં અંત:વસ્ત્રને પહેરવાની ફરજ પાડતો અને જયારે તે  સ્ત્રીએ કુદરતી હાજતે જવું હોય ત્યારે તેનો પતિ જ ખોલી શકે! લોખંડના આ અંત:વસ્ત્રના ઘસારાના લીધે તે મહિલાને મુક્ત કરાવ્યા પછી લાંબી સારવાર પણ કરાવવી પડેલી. લાજના બહાને જીવંત ઉર્જાને નાથવાના ક્ષુલ્લક ઉપાયો કેવી વિકૃતિ જન્માવે છે તેનું આ સચોટ ઉદાહરણ છે.
            

આ ‘લાજ’ પ્રથાની શરૂઆત પરપુરુષોની કહેવાતી મેલી નજરથી બચવાના ઉપાય તરીકે થઇ હોય તેવા કારણો આજના સમયે પણ આ પ્રથાના સમર્થકો આપતા હોય છે. અમુક લોકો તેને ભૌગોલિક વાતાવરણ સાથે જોડીને આ પ્રથાને ‘જસ્ટીફાય’ કરે છે. હકીકતે આ પ્રથા સ્ત્રીને ને જીવંત વ્યક્તિ ન સમજતા પોતાની સંપતિ સમજવાની રુગ્ણ માનસિકતાથી કોઈ બીજાને પોતાની ‘સ્ત્રી-સંપતિ’ વિષે ‘અજુગતું’ વિચારવાની ક્રિયા ઉપર અંકુશ મુકવાની ચેષ્ઠાનાં ભાગરૂપે જ આ વિકૃત ‘ટેકનીક’ એવી આ લાજનો જન્મ થયો હોય અને પછી તેને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક, કુળ અને સંસ્કારોના ગૌરવ સાથે પેઢી દર પેઢી જોડવામાં આવ્યું હોય તેવું લાગે છે. લાજની પ્રથાથી સંસ્કારના મુલ્યોની જાળવણી થશે એ દલીલો નો છેદ રાજસ્થાનના સ્ત્ર્રી શોષણ અંગેના આંકડાઓ જ  ઉડાડી દે છે. લાજ પ્રથાનું વ્યાપક અને સઘન રીતે જે રાજસ્થાનમાં પ્રચલન છે તે રાજ્ય જ બળાત્કારનાં કેસોમાં પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે અવ્વલ આવે છે. જે લાજ પ્રથાથી સ્ત્રીઓને બીજા પુરુષોથી બચાવવાની વાત હતી પણ વિકૃતિ તો એટલી આવી કે તેની આડમાં જ પારિવારિક વ્યભિચાર બેફામ વધ્યો. સ્ત્રી એક જીવંત વ્યક્તિત્વ છે અને તેને નાથવા કરતાં જીતવી એજ એક શ્રેષ્ટ ઉપાય હોઈ શકે પણ કમનસીબે માણસ જાત દરેક સુખના સ્ત્રોતને પોતાની સંપતિ સમજવાની ભૂલ કરતો ગયો ને આ સ્ત્રીઓ વિષેની આવી જ અક્ષમ્ય ભૂલનું પરિણામ એટલે અસહાય અને નિર્બળ સ્ત્રીનું  હાલનું રૂપ.
       

કોઈને સ્ત્રીનું મુખ જોવાથી પોતાનું પતન થવાનો ભય લાગે છે અને કોઈ પોતાની સ્ત્રીનું મુખ અન્ય બીજો કોઈ પુરુષ જોઈ જશે એમાં પોતાના ગૌરવનું પતન સમજે છે! દુનિયાની ઘણી જટીલ સમસ્યાનું મૂળ સ્ત્રી હોવાનું માનવાની માણસે કરેલી ભૂલ અને આજ ખોટા નિદાન તેમજ તેનાં ખોટા ઉપાયોથી સ્ત્રીઓ તેમજ સમાજની તંદુરસ્તી નિર્બળ થતી ગઈ. આથી સ્ત્રી અને સમાજ ત્યારે જ સશક્ત થશે કે જયારે આપણે સ્ત્રીઓને આપણી અંગત નિર્જીવ સંપતિને બદલે જીવંત સ્ત્રીનાં વ્યક્તિત્વ તરીકે સ્વીકારીને ભૂતકાળની ભૂલને સુધારીશું.

મહાત્મા ગાંધીને એ કાળમાં કાઠીયાવાડનો ‘લાજ’નો રીવાજ જંગલી લાગેલો; કમનસીબે આપણને આ સાયબર યુગમાં જંગલી નથી લાગતું અને આવી જંગલિયતને કોઈને કોઈ ગૌરવના બહાને આપણામાંથી જ કોઈને કોઈ  જીવંત રાખવા મથ્યા કરીએ  છીએ અને એટલે જ તો હજી મનુષ્ય જીવનનાં એક અહમ હિસ્સો એવા સ્ત્રીત્ત્વને ઘૂંઘટમાં જિંદગી ઘૂંટવી પડે છે.

'હા... ક થૂ...' આપણી રાષ્ટ્રીય કૂટેવ

આયુર્વેદના બે મહાન આચાર્યો ચરક-સુશ્રુત પૈકીના એક અને વાઢકાપ વિદ્યાના આદ્યપિતા કહી શકાય એવા સુશ્રુત ઋષિએ રચેલો ગ્રંથ 'સુશ્રુત આયુર્વેદ' ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં વાંચેલો. આયુર્વેદના આ અજોડ ગ્રંથના એક પ્રકરણમાં નાગરવેલના પાનને સુગંધિત અને પાચક દ્રવ્યો સાથે મેળવીને ચાવવાથી આપણા પાચનતંત્રની રુચિપૂર્ણ ઉત્તેજના સાથે મસ્ત મજાની મુખશુદ્ધી થાય તેવી એક શ્રેષ્ઠ રીત બતાવેલી છે. મુખશુદ્ધીના આ વૈજ્ઞાનિક ઉપાયમાં પહેલી બે પિચકારી ઝેરી હોવાથી સુશ્રુતે તેને બહાર થૂંકવાની ભલામણ કરેલી છે.

           
ગામડું, કસબો, નગર, મહાનગર કે પછી છેવાડાનું કોઈપણ પર્યટન સ્થળ હોય ત્યાં તમને કોઈપણ પ્રાંત, સંસ્કૃતિ કે ધર્મના ભેદથી ઉપર ઊઠીને જાહેરમાં થૂંકવાની રાષ્ટ્રીય કૂટેવ અવશ્ય જોવા મળશે. માની લઈએ કે સુશ્રુતે જે કાળમાં પાન ચાવીને મુખશુદ્ધી કરતાં કરતાં પહેલી બે પિચકારી બહાર થૂંકવાની ભલામણ કરી હશે ત્યારનું વસ્તીભારણ અને ગીચતા હાલના પ્રમાણમાં નહીંવત હશે જેથી તે વખતે લોકોને લાગતી આ 'સુટેવ' જાહેર સફાઈને 'ડિસ્ટર્બ' નહીં કરતી હોય. આયુર્વેદિક વૈજ્ઞાનિક મહત્વ ધરાવતા આવા પાનબીડાંઓનું સ્થાન કાળક્રમે તંબાકુ, પાન-મસાલા  અને ગુટકાએ લઈ લીધું. સુશ્રુતે બતાવેલી માત્ર ભોજન પછી પાન ચાવીને મુખશુદ્ધી કરવાની ભલામણને ભૂલીને દિવસમાં દસથી પંદર પાન-મસાલા કે ગુટકા ચાવવાની કૂટેવના માર્ગે દેશના યુવાધને બે-લગામ વિકાસ સાધ્યો અને આવી જ રીતે આયુર્વેદમાં સુશ્રુતે બતાવેલો એક સદાચાર આપણા જાહેર આરોગ્ય તેમજ સફાઈનો કટ્ટર શત્રુ જેવો રાષ્ટ્રીય દુરાચાર બની ગયો.

             
દુનિયામાં આપણા દેશની આગવી ઓળખ બની ગયેલા આ ઉપદ્રવના મૂળમાં પાનમસાલા તેમજ ગુટકાનું મહત્તમ યોગદાન હશે. સાથે સાથે જાહેર સ્વચ્છતા જાળવણીના મૂલ્યો નિર્મિત કરવાની આપણી સામાજિક ઉદાસીનતા પણ એટલી જ જવાબદાર કહી શકાય. જાહેર સ્થળોએ બેફામ થૂંકવાની પ્રવૃત્તિમાં આપણે કેટલા બાહોશ અને નિર્લજ્જ છીએ તેનું પ્રતિબિંબ આપણી ટ્રેનો, રાજ્ય પરિવહનની બસો, શોપિંગ મોલ્સ, સરકારી દફતરોના દાદર અને તેના શૌચાલયોમાં સ્પષ્ટ વર્તાય છે. ભારતની સડકો પર બાઇક ચલાવવા માટે જરૂરી હેલ્મેટ અકસ્માત સમયે તમને ગંભીર ઈજાઓથી બચાવતા પહેલાં તમારી આગળ ચાલતા બાઇક સવાર થૂંકેશ્વરોની લાલચોળ પિચકારીથી તમારા ચહેરાને તો અવશ્ય બચાવે જ છે. ભારતમાં વધી રહેલી જનસંખ્યા અને તેની ગીચતા તેમજ જાહેર સ્વચ્છતા અંગેની લોકજાગૃતિના અભાવે જે ગતિએ ટીબી જેવી બિમારીઓ ફેલાઈ રહી છે તેના કારણમાં આપણી આ જાહેરમાં બેફામ થૂંકવાની રાજટેવનનું જબરજસ્ત યોગદાન છે. ખૂલ્લામાં કચરાના વિશાળ ઢગલાઓ અને ઉકરડાઓ પછી બિમારીજન્ય જીવાણુઓનું બેરોકટોક 'ટ્રાન્સપોર્ટેશન' કરતી માખીઓને પનપવાનો મોટામાં મોટા કોઈ સ્ત્રોત હોય તો તે આપણે લોકોએ જાહેરમાં થૂંકેલા ટનબંધ અવશેષો છે. દુનિયામાં દક્ષિણ એશિયાના રહેવાસીઓ અને ખાસ કરીને ભારતીયો પાન, સોપારી, ચૂનો, અને તંબાકુને વિવિધ રીતે મેળવીને પ્રયોગમાં લેવાના શોખીન ગણાય છે. એક અંદાજ પ્રમાણે આવા શોખીન ભારતીયો પૈકી દસ ટકા લોકો ગુટકાના રૂપમાં, તેત્રીસ ટકા લોકો પાન સાથે તો છપ્પન ટકા લોકો ખાલી ચૂનાની સાથે તંબાકુનો પ્રયોગ કરે છે અને આ તમામ મળીને વર્ષે દહાડે તેમનું અમૂલ્ય પાચક દ્રવ્ય 'ટાઇલીન' ધરાવતી લાળનો દસ લાખ ટન જેટલો જથ્થો પિચકારી રૂપે જાહેર આરોગ્ય તેમજ સ્વચ્છતાને ખરાબ કરવા થૂંકી નાખે છે.

               
જંગલી પ્રાણીઓને પોતાની 'ટેરિટરી'ને સુનિશ્ચિત કરવા પત્થરો અને વૃક્ષોને પોતાના બિનજરૂરી ઉત્સર્જનોથી 'માર્ક' કરવાની જરૂર પડે એ તો સમજાય પણ માણસને એવી કોઈ મજબૂરી ન હોવા છતા પણ નાનું, મોટું, સરકારી કે બિનસરકારી સ્થાપત્ય જોયું નથી કે પિચકારી મારવાનું શરૂ! સુશ્રુતને આવી આપણી ખબર હોત તો પાનની પહેલી બે પિચકારી બહાર થૂંકવાની ભલામણ સાથે સાથે તેને ખાસ કચરાપેટીમાં જ થૂંકવાની વિશેષ ભલામણ ન લખતા જાત!

               
દેશમાં આજકાલ આપણું રાષ્ટ્રીય પીણું શું હોવું જોઈએ તેની જોરશોરથી ચર્ચા થાય છે; આપણી રાષ્ટ્રીય કૂટેવ શું  છે તેની ચર્ચા કરવી અત્યારે વધું જરૂરી છે એવુ તમને નથી લાગતું?...