દક્ષિણનો દાનવ લેપ્ટો

કોઈ ફોટોગ્રાફરે ખેંચેલી તસવીરમાં કે પછી આપણાં ભારતીય ચલણમાં દેખાતાં પિંડી સુધી પાણીથી ભરેલી ક્યારીઓમાં ડાંગરની રોપણી કરતાં ખેડૂતોનું નયનરમ્ય દૃશ્ય મને હંમેશા આકર્ષિત કરે. હજી થોડાંક દિવસો પહેલાં જ સુરતથી નવસારી જતાં માર્ગમાં મને આ નયનરમ્ય દૃશ્ય નજરે પડ્યું એટલે મેં તરત જ કૅમેરામાં તેને કેદ કરી લીધું. સાંજે દિવસભરની ખેંચેલી તસવીરો જ્યારે હું જોવા બેઠો ત્યારે જેવી આ ડાંગર રોપણી કરતાં ખેડૂતોની તસવીર મારી નજર સામે આવી કે તરત જ આ સુંદર લાગતી તસવીરનાં ઊંડાણમાં છૂપાયેલી નહીં દેખાતી કેટલીય 'ડાર્ક ફેક્ટ્સ' મારા મનમાં ઉજાગર થઈ ગઈ.

આ તસવીરને જોઈને મને સુરતમાં આવેલાં ૨૦૦૬નાં વિનાશક પૂર પછીની અમુક ઘટનાઓ યાદ આવી ગઈ. પૂરનાં પાણી ઓસર્યા પછી આખાયે શહેરમાં માટી અને કાદવનાં થર જામી ગયેલાં અને તેમાં અસંખ્ય જળચર-સ્થળચર જીવોનાં મૃત અવશેષો સડવાનાં કારણે આખું વાતાવરણ દુર્ગંધમય બની ગયેલું. આવા માહોલથી છૂટકારો પામવાં અમુક લોકો કોઈપણ જાતની આરોગ્ય વિષયક કાળજી રાખ્યા વગર જ પોતાનાં ઘરની આસપાસ સફાઈનાં કામમાં જોતરાઈ ગયાં. આવા સમયે લોકોનાં મનમાં સુરતમાં પાછલાં પૂર વખતે દેખાયેલાં પ્લેગનાં ફરી વખતનાં પ્રકોપની આશંકાઓ બળવત્તર બનેલી અને કમનસીબે પ્લેગનાં જેવાં જ બાહ્ય લક્ષણો ધરાવતાં લેપ્ટોસ્પાયરોસિસનાં ચેપથી સુરત શહેરમાં અમુક વ્યક્તિઓનાં મૃત્યુ થયાં. આ લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ નામની બિમારીથી દક્ષિણ ગુજરાત અને સુરત જિલ્લો ઘણાં વર્ષોથી બહુ ખરાબ રીતે પ્રભાવિત છે પણ સુરત શહેરનાં લોકોને તો બહુ પરિચય નહોતો એટલે સ્થાનિક અખબારોએ સુરત શહેરમાં દિનપ્રતિદિન મૃત્યુઆંક વધારતી આ બિમારીને સંભવિત રીતે પ્લેગ છે તેવાં અહેવાલો આપીને સરકાર તેમજ લોકોની ઊંઘને ઉડાડી મૂકેલી. આ અખબારી અફવાઓથી શરૂઆતમાં ભલે વધારે પડતો ગભરાટ ફેલાયો પણ તેનો એક જબરો ફાયદો તો થયો જ. રાજ્યનાં તત્કાલીન આરોગ્ય સચિવે સુરતમાં લાગલગાટ પંદર દિવસ સુધી મુકામ કરીને સમાચાર માધ્યમો અને શહેરની આરોગ્ય સેવાઓ સાથે સંકળાયેલા તમામ લોકોને સુરતમાં જે બિમારીનાં કારણે મરી રહ્યાં તે પ્લેગ નહીં પણ હકીકતે પૂરનાં ગંદા કીચડવાળા પાણીમાં ખુલ્લાં પગે રખડતાં 'લેપ્ટોસ્પાયરા' નામનાં બેક્ટેરિયાનો ચેપ લાગવાથી થયેલી જીવલેણ બિમારી 'લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ' વિશે વિગતવાર સમજણ અને જાણકારી આપવાની સાથે જરૂરી ત્વરિત પગલાંઓ લીધાં એટલે જ આ બિમારીને કારણે થનારો સંભવિત મૃત્યુઆંક ઘટાડી શકાયો.

લેપ્ટોસ્પાયરા બેક્ટેરિયાનો ચેપ ધરાવતાં ઉંદરો અને બીજા પાલતું પશુઓનાં મળમૂત્ર વાળી પાણી ભરેલી કીચડ વાળી માટીનાં સંપર્કમાં જ્યારે માણસોનાં પગમાં પડેલાં વણરૂઝાયેલાં ચીરાઓ તેમજ આંખ કે મોં ની 'મ્યુકસ મેમ્બ્રેન' આવે છે ત્યારે તેઓને આ બિમારી લાગવાની સંભાવના ખૂબ વધી જાય છે. આ બિમારીને વૈજ્ઞાનિકો સૌ-પ્રથમ ૧૯૯૪ માં લેપ્ટોસ્પાયરોસિસનાં નામથી ઓળખવા લાગ્યા તેનાં પહેલાં આ બિમારીથી સૌથી વધું પ્રભાવિત ક્ષેત્ર અંદામાન ટાપુઓનાં કારણે તેને AHF (Andaman Hemorrhagic Fever) તરીકે ઓળખતાં. આજે પણ અંદામાન વિસ્તારમાં લોકોને બિમારી લાગવાનું પ્રમાણ બાકીનાં બધાં રાજ્યો કરતાં ખૂબ જ ઊંચું છે. ચીકણી માટી, વધુંપડતો વરસાદ, ડાંગર અને શેરડી જેવાં વધું પાણીની જરૂરિયાત વાળા પાકોનું વાવેતર જ્યાં અધિક થતું હોય ત્યાં આ રોગનું કારણ જેવાં લેપ્ટોસ્પાયરા બેક્ટેરિયાનું સંવર્ધન તેમજ તેને ફેલાવો વધારનાર ઊંદર જેવા વાહકોને માટે પણ આ માહોલ ખૂબ જ અનુકૂળ હોવાથી આવાં વિસ્તારો આ બિમારી ખૂબ જ વકરતી હોય છે. 

દેશમાં  કેરળ, તમિલનાડુ, અંદામાન, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, ઓડીશા, આંધ્ર અને ગુજરાતનાં ઘણાંબધાં ક્ષેત્રો આ બિમારીથી વ્યાપક રીતે પ્રભાવિત થતાં રહે છે. ગુજરાતમાં દક્ષિણ ગુજરાતનાં આશરે ૫૭૦ જેટલાં ગામો આ ભયાનક લેપ્ટોની લપેટમાં છે. દક્ષિણ ગુજરાતનાં આ ગામોમાં 'લેપ્ટોસ્પાયરા'ની ખતરનાક ચેપી માટી ધરાવતાં ડાંગર અને શેરડીનાં ખેતરોમાં કામ કરતાં ગરીબ ખેતમજૂરોનાં લાચારીભર્યા અજ્ઞાન અને ખેતરમાલિકોની ગુનાહિત બેદરકારીનાં પરિણામે પાછલાં પંદર વર્ષ દરમિયાન ૬૨૫૩ જેટલાં લોકો આ જીવલેણ લેપ્ટોસ્પાયરોસીસનો ભોગ બન્યાં અને તેમાંથી ૧૦૧૯ કમનસીબોનાં મૃત્યું થયાં. દક્ષિણ ગુજરાતનાં આ ૫૭૦ ગામોની વસ્તી પ્રમાણે વાર્ષિક સરેરાશ ૪૧૬ વ્યક્તિઓ ભોગ બને અને તેમાંથી ૬૮ લોકોનાં મોત થાય તે આંકડો ખરેખર ઘણો જ ઊંચો અને કમનસીબ કહેવાય. મેડીકલ સાયન્સનાં ક્ષેત્રે થયેલા સંશોધનો અને વધેલી આરોગ્ય સુવિધાઓને કારણે છેલ્લા પંદર વર્ષનાં આંકડાઓ જોઈએ તો જોઈ શકાય છે કે આ બિમારીનો ભોગ બન્યાં પછીનો મૃત્યુદરને તો આપણે જરૂર ઘટાડી શક્યાં પણ આ ભયાનક બિમારીનો ભોગ બનનાર(ખેતમજૂરો જ)ની સંખ્યા ખૂબ ઝડપથી વધી જ છે.

ગુજરાતની ખેતી અને ખેતીનાં વિકાસદરની દેશ આખો ચર્ચા કરી રહ્યો છે ત્યારે એવું થાય કે ખેતી અને ખેડૂત જો ખરેખર અહીંયાં સમૃદ્ધ બન્યો હોય તો પોતાનાં કીચડ વાળા ખેતરોમાં ડાંગરની રોપણી કરતાં મજૂરોને તેનાં ફાટેલાં પગને લેપ્ટોનાં જીવલેણ ચેપથી બચાવવાં માટે ખાસ બુટ કેમ નહીં પહેરાવી શકતો હોય? કૃષિક્ષેત્રનો આ કહેવાતો વધેલો વિકાસદર તે ક્ષેત્રનાં મજૂરોની ગરીબી અને અજ્ઞાનને પ્રભાવિત ન કરી શકે તો તેવાં આ વિકાસદરને આપણે શું ધોઈ પીવાનો? શું આ ભયાનક બિમારીને નાથવા જે તે વિસ્તારમાં માત્ર આરોગ્ય વિષયક સુવિધાઓ કરી આપવી તે જ એક માત્ર ઉપાય હોઈ શકે? શું ટેકનોલોજીનાં આધુનિક યુગમાં મજૂરોની જીંદગીને બચાવવા માટે સરકાર ખેડૂતોને કોઈ ફરજ ન પાડી શકે? હવે તો ડાંગર રોપણી માટે સ્વયંસંચાલિત મશીનો પણ ઉપલબ્ધ છે તો શું સરકાર તેનાં માટે ખેડૂતોને પ્રોત્સાહિત કરીને ડાંગર રોપણીને તે મશીનો દ્વારા જ કરાવવાનું ફરજીયાત ન કરી શકે?

સુરતમાં આવેલાં પૂર પછી નોંધાયેલા દસ-પંદર જેટલાં લેપ્ટોનાં શહેરી દર્દીઓ માટે ગાંધીનગરથી સુરતમાં જો આપણા આરોગ્ય સચિવને પંદર દિવસ સુધી મુકામ કરવો પડતો હોય તો દક્ષિણ ગુજરાતનાં આ લેપ્ટો-પ્રભાવિત ગામડાઓમાં આ ભયાનક લેપ્ટોથી વાર્ષિક ૪૧૬ જેટલાં લોકોનાં ભોગ બનવાની અને ૬૮ જેટલાં લોકોનાં મોતની અધધ સંખ્યા માટે પણ આપણું આરોગ્યતંત્ર કે ખેતીવાડી ખાતું હંમેશા સુસ્ત નિદ્રામાં કેમ પોઢતું રહેતું હશે? સરકાર અને ખેડૂતોની સુસ્તીનું એક કારણ આ લેપ્ટો નામનાં દાનવનું કાર્યક્ષેત્ર અત્યારે એવું અંતરિયાળ ગ્રામીણ ક્ષેત્ર છે જ્યાં તેનો ભોગ બનનાર ગરીબોનો અવાજ નથી તો જોરથી ઊઠતો અને જે થોડોઘણો ઊઠે છે તે જ્યાં પહોંચવો પડે ત્યાં ક્યારેય પહોંચી જ શકતો નથી તે પણ હોય.

દાનત હોય તો દાનવ પણ હારે; અત્યારે મુખ્ય પડકાર દાનવ કરતાં આ દાનતને કઈ રીતે જગાડવી તેનો છે.

પોપટ પગલું ભૂલ્યો

લગભગ વીસેક વર્ષ પહેલાંની એક ધોમધખતી ઉનાળું બપોરે હું મારા ગામનાં જ પાદરે બસની રાહે બેઠેલો છું ને મેં થોડાંક લોકોનું ટોળું કંઈક ગડમથલ કરતુ જોયું. ત્યાં જઈને જોયું ત્યાં તો વચ્ચે લગભગ દસેક દિવસનો ગંધાતો-મેલો પોશાક પહેરેલો એક નિસ્તેજ માણસ, તેનાં પહેરણને લાગેલાં દસ-બાર જેટલાં વિવિધરંગી થીગડા, પંદર દિવસની ચડી ગયેલી કાબરચીતરી દાઢી, કૃશકાય ભાવવિહીન ચહેરો, હાથમાં મેલીઘેલી એક નાનકડી થેલી અને ખૂબ ચાલવાથી પગનાં તળિયામાં ઊંડા પડી ગયેલાં ચીરાઓથી અતિદયનીય દેખાતાં બેહાલ પગમાં વિવિધ બ્રાન્ડનાં તળિયા તેમજ પટ્ટીઓથી બનેલી ચપ્પલો પહેરેલી! મને ઓળખતાં બહુ વખત ન લાગ્યો કે આ તો અમારો જૂનો પડોશી પોપટ! પણ મને એક અચરજ તો જરૂર થયું કે ક્યાં દસ-બાર વર્ષ પહેલાંનો શાલીન પોશાકમાં ભદ્ર દેખાતો આ પોપટ અને અત્યારે અહીંયાં ઊભેલો  લઘરવઘર ચીથરેહાલ પોપટ! મેં જોયેલાં આ ટોળામાં ગામનાં સંસ્કારી કહેવાતાં ઘરનાં યુવાનો તેમજ વડીલો પણ આ પોપટ સાથે ત્યારે વિકૃત 'ટાઈમપાસ' કરી રહ્યા હતાં. આ ટોળું તે વખતે જ્યાં બિચારો પોપટ બે ત્રણ કદમ ચાલે ત્યાં તેમાંથી કોઈક એવું બોલે કે “જો પોપટ ભૂલ્યો ......” એટલે બિચારો પોપટ ત્યાંથી પાછો વળે ને કંઇક ગણતરીમાં ભૂલ પડી હોય તેવું માનીને કંઈક વિચિત્ર ગણતરી કરતો ફરીને પાછો એજ દિશામાં આગળ વધવા માંડે. ઉનાળાનાં ધોમધખતાં તાપમાં પણ લોકો ગરમીનાં અસહ્ય ત્રાસને ભૂલીને પણ આ પોપટ સાથેની પાશવી ગડમથલમાં મશગૂલ છે. એક પરિચિતને પૂછ્યું કે આ બધું શું છે? તો કહે શું તને પણ નથી ખબર? આ તો પોપટ પગલાં ગણે છે! મેં પૂછ્યું કે તમે શું કરો છો? ત્યાં તો તરત જ ઉત્સાહથી એમણે કહ્યું કે અમે તો તેને પગલાં ગણાવીએ છીએ!

                  

હા આ એ જ પોપટ છે જે અમારો જુનો પડોશી અને નાનપણથી મેં તેને બગલાંની પાંખ જેવા સફેદ પહેરણ, ધોતી અને માથે ગાંધી ટોપીનાં ભદ્ર પોશાકમાં આવા અફલાતૂન વ્યક્તિત્વનાં રૂપમાં જોયેલો. ખૂબ જ વિવેકી અને મિતભાષી, ક્યારેક ઓટલાં પર બેઠેલો હોય અને કોઈને કંઈક અંગ્રેજી ભાષામાં લખેલું કોઈ કાગળિયું વંચાવવું હોય તો તે વખતમાં તેને વાંચીને અનુવાદ પણ કરી આપતો એટલો તો તે  શિક્ષિત હતો. તે વખતે ખાધે-પીધે સુખી અને પોતાનું ગાડું ખૂબ સારી રીતે ચલાવતો હશે એવું મને અત્યારે યાદ છે. હું જે આ પોપટની વાત કરું છું તે તેની વિધવા માતાનો એકનો એક દીકરો અને માં-દીકરો એકલા રહેતાં, પત્ની કોઈ કારણવશ તેને છોડીને ચાલી ગયેલી.

               

મને જ્યાં સુધી યાદ છે ત્યાં સુધી એની બિચારાની કરમ કઠણાઈની શરૂઆત કંઈક આવી રીતે થયેલી. મારા પૈતૃક ગામમાં તેનું ને મારું ઘર બાજુમાં જ, મારા ઘર સામેથી તેનાં ઘરે જવાનાં રસ્તે એક થી દોઢ મીટર લાંબો નાનો એવો એક ઢાળ. એક દિવસ અચાનક મને ધ્યાનમાં આવ્યું કે હટ્ટોકટ્ટો અફ્લાત્તૂન વ્યક્તિત્વ ધરાવતો આ પોપટ આવડો અમથો નાનો ઢાળ ઉતરતા એક વિશેષ સાવચેતીથી પગલા માંડીને જ કેમ ઉતરતો હશે? મારી તે ઊંમરમાં પણ મને આ વર્તન થોડું વિચિત્ર તો લાગેલું જ. સમય જતાં મને પોપટનાં આવા વર્તનમાં દિનપ્રતિદિન ઘણાંબધાં વિચિત્ર પરિવર્તનો દેખાવા લાગ્યાં. મિતભાષી અને મિલનસાર પોપટ લોકો સાથે હવે થોડો અતડો અતડો રહેવા લાગેલો. હવે તો પેલા નાનકડા એવાં ઢાળને તો સમજ્યા પણ સીધાં સપાટ રસ્તે પણ જાણે પોપટ એક વિચિત્ર પ્રકારની સાવધાનીથી પગલા માંડતો હોય એવું મને લાગતું. બે કે ત્રણ વર્ષ પછી ગામનાં ઘણાંબધાં લોકોને પોપટમાં થતાં પરિવર્તનોની ગંધ આવવા માંડેલી અને બસ આવી રીતે પોપટ માટે શરુ થઈ કઠણાઈ ભરી એક લાંબી સફર ત્યારે કદાચ આ પોપટને તો નહિ સમજાણું હોય, પણ શું સ્વસ્થ, સમજદાર અને સુસંસ્કૃત કહેવાતાં લોકોને પણ નહીં સમજાયું હોય કે આપણે  અત્યારે આ પોપટ સાથે જે કરી રહ્યા છીએ તે કોઈ માણસ સાથે તો સમજ્યા પણ પશુઓ સાથે પણ યોગ્ય ન હોઈ શકે.

              

મૂળ વાત કંઈક આવી હતી કે તે વખતે આ પોપટ એક પ્રકારની માનસિક બિમારીનો ભોગ બનેલો અને આમને આમ ગામજનોનાં કૌતુક તેમજ વિકૃતિઓનો દિન પ્રતિદિન વધુ ભોગ બનતો ગયેલો. જયારે સવારે પોપટ ઘરેથી નીકળે અને ત્યાંથી સાંજે ઘરે પહોંચે ત્યાં સુધીમાં પોપટના પગ સૂજી થાંભલા થઇ ગયેલાં હોય! આવું એટલે થયું હોય કે લોકોએ પોપટને તેની પગલાંની ગણતરી ભૂલવાડી ભુલવાડીને ઘરથી પાદર સુધીનાં માંડ અર્ધા કિલોમીટ જેટલાં માર્ગને આશરે દસેક કિલોમીટરનો લાંબો બનાવી દીધો દીધો હોય. પોપટનાં જીવનનો આ રોજનો ક્રમ બની ગયેલો. માં બિચારી મરવા પડેલી, કોઈને કદાચ કહી પણ નહીં શકી હોય કે પછી એને પણ બિચારીને લાંબી ગતાગમ નહીં પડી હોય અને બસ આવી જ રીતે ગામલોકો માટે પોપટ એક “ટાઈમપાસ” નું સાધન બનતો ગયેલો! સમય વિતતાં આ પોપટની બિમાંરીં અને તેની ખ્યાતી આસપાસનાં ગામોમાં પણ ફેલાવા લાગી અને પોપટનું આ 'પગલા-અભિયાન' હવે અમારા આખાં તાલુકામાં ફેલાવા લાગ્યું. પરિણામે પોપટ ગામને છોડીને હવે આખાં તાલુકાનાં લોકોનાં 'ટાઈમપાસ'નું સાધન બની ગયો. હવે પોપટ માત્ર મોટા રોડરસ્તે જ ચાલે છે ને જે કોઈ મળે તે પોતાની યથાશક્તિ અનુસાર પોપટને કહે કે 'જો પોપટ પગલું ભૂલ્યો....'  અને બિચારા પોપટને પાછું વળવું પડે! થોડો આગળ વધે ને કોઈ બીજો મળે ને વળી પાછી એની એજ રામાયણ. આ કઠણાઈ આમને આમ ઉત્તરોત્તર વધતી ગઈ. પછી તો મેં એવું પણ સાંભળેલું કે પોપટ ચાલતો આવતો હોય અને તેની આગળ જઈ કોઈ વ્યક્તિ પગ વડે રસ્તામાં લીટો દોરી દે તો ગમે તેટલું ફરીને કેમ ન ચાલવું પડે તો પણ તે દિવસે તે રસ્તે તો પોપટ ચાલતો જ નહીં! આમને આમ આ પોપટને તેનાં આવા જ એક 'પગલાં-અભિયાન' દરમિયાન એક સુખદ દિવસે થયેલા ગમખ્વાર અકસ્માતે પોતાની દારુણ માનસિક બિમારી તેમજ આપણા આ સમાજની દયાહીન વિકૃત માનસિકતાનાં ત્રાસમાંથી મુક્તિ મળી.

                

પોપટની વાત જયારે મેં મારા એક મનોચિકિત્સક મિત્રને કહી ત્યારે તેમણે એવું કહ્યું કે દુનિયામાં કોઈ પણ સામાન્ય માણસને ગમે ત્યારે થઈ શકે તેવી આ બિમારીને Obsessive Compulsive Disorder (OCD) કહેવાય અને આને Cognitive Behavior Therapy  અને Antianxiety તેમજ Antdepressant જેવી આધુનિક દવાઓ વડે ઘણી હદ સુધી પોપટ જેવાં મનોરોગીઓને સામાન્ય જીવન જીવતાં કરી શકાય છે. દુનિયામાં ઘણાંબધાં ‘સેલેબ્રિટી’ કહી શકાય તેવાં વ્યક્તિઓ પણ આ પોપટને થયેલી OCD જેવી મનો-બિમારીઓથી પીડાતાં હોય અને તેઓ પણ યોગ્ય સારવારથી સામાન્ય જીવન જીવી ગયા હોય તેવાં તો અનેક ઉદાહરણો જોવા મળે છે. આ મનોરોગ વિષે વધું અભ્યાસ કરતાં જાણવા મળ્યું કે આ બિમારી લગભગ લોકોને થોડાં ઘણા અંશે તો સ્પર્શતી જ હોય છે પણ મનોવૈજ્ઞાનિક ભાષામાં તે અમુક હદની બહાર જાય ત્યારે જ તેને બિમારી સ્વરૂપે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે જયારે આપણે જો તેના લક્ષણોનાં 'પ્રિ-માઈલ્ડ' સ્ટેજમાં હોઈએ ત્યારે પ્રતિપક્ષે પોપટ જેવાં લોકો 'સીવિયર સ્ટેજ'માં હોય તેવું કહેવાય. આવા 'સીવિયર સ્ટેજ' વાળા પોપટ જેવાં જૂજ કિસ્સાઓની વચ્ચે આપણા સમાજ માટે જે વધુ ખતરારૂપ છે તેવા 'પ્રિ-માઈલ્ડ' સ્ટેજમાં રહેલાં લાખો-લાખો ‘પોપટો’ને સમાજનાં ‘ઘંટાલો’ દ્વારા ‘પગલાં’ ભૂલવાડવાનાં  ઠગી-અભિયાનો ઉપર આપણું ધ્યાન ક્યારેય જેવું દોરાવું જોઈએ તેવું તો ક્યારેય દોરાતું જ નથી. મને પોપટની બિમારીનું ‘મિકેનીઝમ’ તો સમજાઈ ગયું પણ જ્યારે પોપટને આખી જીંદગી પગલાં ગણાવનાર તંદુરસ્ત સમાજનાં સ્વસ્થ લોકોની પોપટ જેવાં બિમાર મનોરોગીઓને પગલાંઓ ગણાવવાની આ સામુહિક બિમારી વિશે તો હું હજી પણ કંઈ સમજી નથી શક્યો! આને આપણે કેવી બિમારી કહીશું અને તેની સારવાર શું? આ આપણા માટે ખરેખર એક મોટો યક્ષપ્રશ્ન છે. બિમારી કે બિમાર પડવું તે કુદરતી છે; એનો યોગ્ય ઉપચાર એ જ આપણો મનુષ્યનો ધર્મ હોઈ શકે, પરંતુ કોઈની બિમારીને પોતાના વિકૃત આનંદ કે શોષણનું સાધન બનાવનારાઓનાં કૃત્યો વિશે આપણે શું કહેશું?

          .  

સવારે જાગીએ ત્યાંતો કોઈને કોઈ દાઢીધારી બાપુ ટેલીવિઝનની ચેનલ ઉપર મંદ મંદ હાસ્ય સાથે કંઈક ને કંઈક કહેતાં જ હોય, ઘરથી જ્યાં બહાર નીકળીએ ત્યાંતો કોઈને કોઈ બાબા કે સ્વામી રસ્તા ઉપર લાગેલાં વિશાળકાય હોર્ડીંગમાં હસતાં હસતાં કંઇક આપણને કહેતાં દેખાય, ઓફિસે જઈને છાપું ખોલીએ તો તેમાં પણ કોઈને કોઈ ચિત્રવિચિત્ર નામ અને દેખાવ વાળા કોઈ યોગી કે તથાકથિત મહાત્માઓ પોતાની પાસેનાં અમૂલ્ય જ્ઞાન વડે તમારાં જીવનને આમૂલ પરિવર્તિત કરી દેવાનાં પ્રલોભન સાથે આપણને કંઇક સંદેશ આપતા લાગે! મંદિરો, આશ્રમો, ચિત્ર-વિચિત્ર નામ ધરાવતા કેન્દ્રો, કંઇક ઉટપટાંગ વિધિઓથી જીવન રૂપાંતરણ કરાવવાની શિબિરો ચલાવતાં આ બધા જ લોકો શબ્દો ફેરવી-ફેરવીને આપણને માત્ર એક જ વાત કહેતાં હોય એવું નથી લાગતું કે 'જો પોપટ પગલું ભૂલ્યો...' અને આપણે પણ 'પોપટ' બનીને નહીં ભૂલેલાં પગલાંઓ ગણ્યાં જ કરીએ...ગણ્યાં જ કરીએ...

                              

મહામુહૂરત કઠણાઈનું

વર્ષ હતું ઓગણીસો નેવુંનું અને યોગાનુયોગે અક્ષય તૃતીયાનાં જ દિવસે રાજસ્થાનનાં ભીલવાડા જીલ્લામાં આવેલાં ભગવાનપુરા નામનાં ગામે જવા હું રાજસ્થાન રોડવેઝની બસમાં ભીલવાડાથી બેઠો. કોઈપણ પ્રદેશનાં લોકોનાં જીવનસ્તર, જીવનશૈલી અને લોક-સંસ્કૃતિને જાણવી હોય તો જે તે પ્રદેશમાં સ્થાનિક સામુહિક પરિવહન માધ્યમો દ્વારા ત્યાનાં લોકો સાથે જ પ્રવાસ કરવો જોઈએ. જ્ઞાન મેળવવાનું એક અનોખું માધ્યમ મને અનાયાસે આ પ્રવાસમાં મળી ગયું. પોતાની બિમાર બકરીનું જીલ્લા મથકે આવેલી વેટરનરી હોસ્પિટલમાં ચેકઅપ કરાવીને તે બિમાર બકરીને પોતાની સાથે રોડવેઝની બસમાં જ મુસાફરી કરતાં કોઈ ગરીબ ગ્રામીણને જોવાનાં રોમાંચ સાથે બુનિયાદી વિકાસનાં અભાવની એક ગ્રામીણની મજબુરીનો તાદ્દશ અનુભવ મેળવવો હોય કે પછી આશરે સિત્તેર જેટલા પ્રવાસીની જ ક્ષમતા વાળી નાનકડી એવી ખખડધજ બસની ઉપર, નીચે અને અંદર અદ્દલ મધપૂડાની માખીઓ જેમ આશરે બસ્સો જેટલા લટકતાં પ્રવાસીઓ સાથે થતો ધુળીયા મારગનો અકળાવનારો પ્રવાસ તમને વિકાસ વંચિતોના જીવનની કઠણાઈનો ‘પ્રેક્ટીકલ’ અનુભવ કરાવી આપે એ હું આ મારા આ પ્રવાસના અનુભવ ઉપરથી ખાતરીપૂર્વક કહી શકું.
         
બાળવિવાહ વિષે અખબારો-મેગેજીનોમાં ઘણું વાંચેલું, આપણા સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં પણ આ પ્રથા હતી એવું સાંભળેલું, પરંતુ એકીસાથે રાજ્યભરમાં એક જ દિવસે લાખો બાળકોનાં જીવનને ખીલતાં પહેલાં જ કરમાવી દેતી દંભી પરંતુ રાજસ્થાનમાં પારિવારિક મૂલ્યોની શાન બની ગયેલી બાલ વિવાહની આ કૂપ્રથાને અખાત્રીજ(અક્ષય તૃતિયા)નાં તથાકથિત શુભ દિવસે રાજસ્થાન રોડવેઝની બસનાં ભીલવાડાથી ભગવાનપુરાનાં પ્રવાસ દરમિયાન મેં રૂબરૂ અનુભવી. ભીલવાડાથી અમારી બસ ઉપડી કે તેમાં મારી નજર અમુક એવાં કિશોરો પર પડી કે જેઓ અલગ પ્રકારની વેશભૂષાથી સામાન્ય પ્રવાસીઓથી અલગ તરી આવતાં તેમજ આવા કિશોરો ચડે કે તરત જ તેઓને સીતોમ્પર બેઠેલાં વડીલો પણ ઊભાબ થઈને આદરપૂર્વક ભયંકર ગરમી અને ભીષણ ભીડમાં તેઓને બેસવાની જગ્યા કરી આપતાં. માથા ઉપર વિવધરંગી રાજસ્થાની સાફા, સાફાની ઉપર ફરજીયાત લગાવેલી કલગી, આંખોનાં નેણ ઉપર કપાળમાં લાલ રંગના કામચલાઉ છુંદણા જેવું ટેટૂવર્ક અને લગભગ બધાંએ સરખો એક જ પ્રકારનો ‘ટીકકો’ કપાળમાં ચીપકાવેલો, ગાળામાં આપણી ચલણી નોટોનાં હાર અને હાથમાં તલવાર. આ તમામ વર્ણન છે વૈશાખ મહિનાની ‘અખાત્રીજ’ ઉપર રાજસ્થાનમાં લાખોની સંખ્યામાં થતાં સામુહિક બાળલગ્નમાં બાલિકાવધુઓને પરણવા જતાં બાળ-વરોનું, જેઓ આજનાં આ તથાકથિત શુભ(કઠણાઈનાં)દિવસે પોતાની સાથે દસ-બાર વ્યક્તિઓની નાનકડી જાન લઈને પોતાના સાસરે જઈ રહ્યા છે. માર્ગમાં આવતાં દરેક નાનકડા ગામડાઓમાંથી બીજા ઘણાં આવા બાળવરરાજાઓને બસમાં ચડતાં-ઉતરતાં મેં જોયા અને ભીડ વધતાં મારે પણ એક બાળવરરાજાને આદરપૂર્વક બેસવાની જગ્યા કરી આપવા માટે મારી યાત્રાનાં 'ડેસ્ટીનેશન’ ભગવાનપુરા સુધી એક જ પગ ઉપર ‘ફેવિકોલ કાં જોડ’ વાળી યાત્રા કરવી પડી! જેવો હું મારા મુકામે આ ગૂંગળાવતી યાત્રાથી છૂટકારો પામ્યો ત્યાં નીચે ઉતરીને જોયું તો બીજા અનેક બાળવરરાજાઓ પોતાનાં સ્વાગતની રાહમાં ગામનાં  પાદરમાં જ મેં ઉભેલા મેં જોયાં. આગળ આગળ બે ઢોલીનાં ઢોલના તાલે ત્રણ જેટલી પરિવારની જ ઘૂંઘટધારી મહિલાંઓ ‘ઘુમર’ નામનું રાજસ્થાની લોકનૃત્ય કરતી જાય અને પાછળ દસ-પંદર જેટલાં જાનૈયાઓથી સજ્જ બાળવરોની જાન તેને આપેલાં ઉતારા સુધી ચાલે. આ ગામમાં હું પહોંચેલો તો સવારે દસેક વાગ્યા આસપાસ પણ આવા મેં જોયેલાં સામૈયાઓનો નજારો તો છેક રાતનાં આઠ વાગ્યા સુધી જોવા મળ્યો અને જયારે રાત્રીના લગ્નવિધિ શરુ થઈ ત્યારે પૂરા ત્રણસો જેટલા બાળ-જોડાઓ અખાત્રીજનાં આ મહામુહૂરતે કઠણાઈમાં પગલા પાડતાં મેં જોયાં.
          
રાજસ્થાનમાં જોયેલી અને મેં જાતે અનુભવેલી આ વાત ઓગણીસો નેવુંનાં વર્ષની છે અને હવે તો હું નિયમિત આ રાજ્યનનાં પ્રવાસે જતો હોઉં છું પણ આજની બાળલગ્નો વિષેની હકીકતમાં ત્યાં બહુ ધીમો સુધારો દેખાય છે. યુનીસેફના એક તાજા અહેવાલ મુજબ દુનિયામાં જેટલાં  બાળલગ્નો વર્ષે દહાડે થાય છે એમાંથી ચાલીસ ટકા તો માત્ર ભારતમાં જ થાય છે અને વળી પાછો તેનો અધિકાંશ હિસ્સો આ રાજસ્થાન ભોગવે છે! દુનિયાનાં દેશોની સરખામણીએ જોઈએ તો ગરીબ આફ્રિકન દેશોમાં બાળલગ્નોનું પ્રમાણ આપણા દેશ કરતાં પણ ઊંચું છે. જયારે ઊંચા વિકાસદરની ઝડપનાં સંદર્ભે હાલમાં આપણા દેશમાં બાળલગ્નો ઘટવાનાં ધીમા દરનું જે પ્રમાણ છે એ આપણા માટે ખૂબજ શરમજનક કહી શકાય. મહિલા શિક્ષણ અને સશક્તિકરણ આડેનાં મુખ્ય અવરોધક પરિબળ તરીકે તેમજ બાળમૃત્યુ દરનાં ઊંચા પ્રમાણ પાછળ બાળ વિવાહનું દુષણ જ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. આપણા દેશમાં જે રાજ્યોમાં બાળલગ્નો હજી વધુ પ્રચલિત છે ત્યાંના લોકો તેનાં બચાવમાં ઘણી બધી સામાજિક સુરક્ષા અને પારિવારિક મૂલ્યોની જાળવણી જેવી વાહિયાત દલીલો કરતાં હોય છે. મહિલાઓનાં પ્રિ-મેરીટલ લગ્ન બાહ્ય જાતીય સંબંધો અને યોગ્ય સમયે (એટલે કે તેમનાં સમાજ કે પરિવારમાં સામાન્ય રીતે જે ઉમરે બાળકો વિવાહિત થઇ જતાં હોય છે તે સમયે) જો પોતાનું બાળક વિવાહ ન કરી શકે તો ભવિષ્યમાં તેને યોગ્ય પાત્ર મળવું મુશ્કેલ હશે એવો એક સમાજિક ભય પણ આ કુપ્રથાને જીવિત રાખવા માટે કારણભૂત છે. મિથ્યા પારિવારિક શાન સાથે જોડનારા અમુક લોકો આ પ્રથાની તરફેણમાં એવી પણ દલીલો કરતાં હોય છે કે જે તે બાલિકાવધુને તેની નિશ્ચિત ‘પ્યુબર્ટીક મેચ્યોર્ડ’ ઉંમર પછી જ હકીકતે તેનાં પતિ સાથે રહેવા સાસરે મોકલાતી હોય છે અને રાજસ્થાનમાં તો જે તે પતિ પોતાની પત્નીનું મુખ તે સમય સુધી જોઈ પણ નથી શકતો! આવી દલીલો આપવા વાળા લોકોને એ વાતનો કોઈ અહેસાસ પણ નહિ હોય કે એક સ્ત્રીની પણ પોતાનાં જીવનસાથીને પસંદ કરવાની કોઈ સ્વતંત્ર પસંદગી હોઈ શકે છે. પતિ-પત્નીને જેઓને પોતાનું આખું આયખું જે વ્યક્તિ સાથે ગાળવાનું છે તેનું ન તો વિવાહ પહેલાં મુખ જોવાનું કે ન તો ક્યારેય એકબીજાને સમજવાનાં  ભાગરૂપે મળવાનું! બાળલગ્નો કરવાં પાછળની આવી માન્યતાઓ લોકોની દંભી વિકૃત માનસિકતાનો વરવો ચહેરો ઉજાગર કરે છે. જેવી રીતે આપણે દુનિયામાં ઝડપથી વિકસતાં રાષ્ટ્રનું ગૌરવ લઈને ફૂલાઈએ છીએ એવી રીતે કજોડા અને બાળવિધવાઓની દોજખભર્યા જીવનનું કારણ બનતી બીજી અનેક રીતે સામજિક તંદુરસ્તીને રુગ્ણ કરતી કુપ્રથાઓને ડામવાની ઝડપ વિશે પણ આપણે થોડું ગંભીરતાથી  ન વિચારી શકીએ?

ખોટા નિદાન પછી આપેલું ઔષધ બીજી અનેક બિમારીઓને નોતરતું હોય છે.
         

ભિક્ષાવૃત્તિનું મૂળ ગરીબી કે પછી ભ્રમિત માનસિકતા

ઉજ્જૈનનાં કાલભૈરવ મંદિરનાં દરવાજા ઉપર જ હાથમાં મોરપીંછ લઈને બેઠેલા એક વ્યંઢળને જોતાં જ મને તેનું ચિત્ર ખેંચવાનું મન થઇ આવ્યું. જેવો હું તેના ચિત્રને ઝડપવાની તૈયારી કરું  કે તરત જ તે વ્યંઢળ બનાવટી ગુસ્સા સાથે મને કહેવા લાગ્યો કે “जो तुमने मेरा फोटो खिंचा तो मैं पचास रुपयें का दंड करुँगी”  આવું સંભાળીને મેં આ વ્યંઢળની લાક્ષણિક અદાનું અદભૂત ચિત્ર નહીં મેળવી શકવાનાં વસવસા સાથે ચાલતી પકડી તો ખબર નહીં પણ મારા આવા અણધાર્યા બેફીકરા પ્રતિભાવને પામી જઈ એક સફળ ભીખારીનાં લચીલાપણાનાં ગુણ બતાવીને મને પ્રેમથી બોલાવ્યો અને હસતાં હસતાં કહેવા લાગ્યો કે “मैं तो मज़ाक कर रहीं थी; अब तुझें मेरा फोटो खींचना ही होगा नहीँ तो मैं फिर से दंड करुँगी” અને અહીંયાં જે તસ્વીરમાં દેખાય છે તે લાક્ષણિક ‘આશીર્વાદ મુદ્રા’ની આવી તસ્વીર મારી પાસે ખેંચાવીને મારા માથા ઉપર પ્રેમથી હાથ ફેરવીને આશીર્વાદ આપ્યા એટલે હું પણ ખુબ રાજી થયો! વ્યંઢળનાં આશીર્વાદથી નહિ પણ તેની ‘આશીર્વાદ-મુદ્રા’ની આ તસ્વીર મળવાથી. આ પ્રસંગથી મને ભિક્ષાવૃતિ અને તેનાં મૂળ કારણો વિશે લખવાની ઈચ્છા થઇ.

       

બીજા લોકોનું ભલું કે કલ્યાણ કરવાનાં કાલ્પનિક આશીર્વાદ અને દુઆનાં બદલામાં તમારી પાસેથી જેટલું પડાવી શકાય તેટલું ધન માગીને કે માગ્યા વગર પડાવવાનાં કસબને ભિક્ષાનો  ગોરખ-ધંધો કહેવાય. ઘણા સમાજશાસ્ત્રીઓ અને અભ્યાસુઓ ભિખારી કે ભિક્ષા-વૃત્તિની સમસ્યાને ગરીબી સાથે જોડે છે; પરંતુ આ ગરીબી અને ભિક્ષા વૃતિને જોડવાની ચેષ્ટામાં કોઈ આધારભૂત તર્ક દેખાતો નથી. જો ખરેખર આવું જ હોય તો ભિખારી બધાં જ ગરીબ હોવા જોઈએ તેને બદલે આપણા દેશ ભારતમાં રસ્તે ચીંથરેહાલ અવસ્થાએ ખુલ્લા આકાશ તળે આખો દિવસ ટાઢ-તડકામાં ભિક્ષાવૃતિ કરતાં એક અદના ગરીબ ભિખારીથી લઈને દેશ-વિદેશમાં આપેલી પોતાની ભિક્ષા-ફ્રેન્ચાયજીઓમાં પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય ભિક્ષા-વ્યાપારનાં ઉત્તેજન સારું ભીખથી(પ્રસાદી તરીકે) મળેલી આલીશાન દેશી-વિદેશી ગાડીઓ તેમજ વિમાનોમાં ઉડાઉડ કરતા 'હાઇપ્રોફાઇલ કોર્પોરેટ ભિખારીઓ' ની એક વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે. દરિયા જેવા વિશાળ આ ભિક્ષા-વ્યાપાર ક્ષેત્રે કોઈ ભિખારી પોતાની વ્યક્તિગત કમજોરીના કારણે ગરીબ કે નિષ્ફળ રહે અને એટલે આ 'ભિખારી-સમસ્યા' ને ગરીબી સાથે જોડવી એ ખરેખર ભારતના ભદ્ર ભિખારીઓનું અપમાન કહેવાય.

       

કાઉન્સિલ ફોર હ્યુમન વેલ્ફેરના ડાયરેક્ટર હૈદ્રાબાદના ડૉ.મોહમ્મદ રફીઉદ્દીન નામના સમાજશાસ્ત્રીએ સતત બે વર્ષ સુધી દેશભરમાં ઘૂમીને ભિખારીઓની જીવનશૈલી, તેમની કમાણી તેમજ તેને વાપરવાની ‘પેટર્ન’નો એક વિશદ્દ અભ્યાસપૂર્ણ સર્વે કરેલો છે. ડૉ.રફીઉદ્દીનનાં તારણોને વિગતવાર આપણે જો સમજીએ તો એવું માનવું જ પડે કે આ ભિક્ષા અને ભિખારી સમસ્યાના મૂળ ગરીબી નહીં પણ આપણી ભ્રમિત માનસિકતા જ છે. ભારતમાં ગરીબીરેખા નીચે જીવતાં લોકો અને ભિખ માંગતા ભીખારીઓની સંખ્યાનાં તુલના કરવાથી પણ આ માન્યતાનો સ્પષ્ટ છેદ ઉડી જાય છે. ડૉ.રફીઉદ્દીનના સર્વે પ્રમાણે ભારતમાં આશરે ૭.૩ લાખ લોકો પોતાનું જીવન ભિક્ષાવૃતિ ઉપર ગુજારતા ભિખારીઓનું વાર્ષિક ટર્નઓવર છે રૂપિયા ૧૮૦ કરોડ! આ ભીખારીઓની ખર્ચ કરવાની ‘પેટર્ન’ પણ ભિક્ષાવૃતિ અને ગરીબીને જોડતાં સિદ્ધાંતનું ખંડન કરે છે. ભારતનો ભિખારી સરેરાશ પોતાની આવકના માત્ર વીસ ટકા જ ખોરાક અને કપડા પાછળ ખર્ચ કરે છે, ત્રીસ ટકા પાન મસાલા-બીડી, સિગારેટ, દારુ અને અન્ય નશાઓ કરવાની ખરાબ આદતો પાછળ વેડફે છે. બાકી રહેલી પચાસ ટકા રકમ તેઓ ક્યા વાપરે છે એ જાણીને તમને આશ્ચર્ય થશે.. આ રકમની તેઓ બચત કરે છે. ઇસ્લામ, ક્રિશ્ચિયાનીટી, બૌદ્ધ અને હિંદુ ધર્મમાં દાન આપવાનો અલગ અલગ રીતે ઘણો મહિમા કહેવાયો છે અને તેના ઉપરની લોકોની શ્રદ્ધા અને ધાર્મિક ભાવનાની રોકડી કરવાનો ધંધો એટલે અત્યારનો બેશુમાર ફૂલેલો-ફાલેલો આ ભિખ-વ્યવસાય.

       

બુદ્ધે પોતાના સંઘમાં સામેલ થનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પોતાનું દિવસનું એક જ વખતનું ભોજન માંગીને ખાવાની આજ્ઞા કરેલી. આમાં સંગ્રહ કરવાનો બિલકુલ નિષેધ જ હતો. આપણા શાસ્ત્રોમાં પોતાની પેઢી દર પેઢી આજીવિકા જળવાઈ રહે તે હેતુથી એક ખાસ ભિખારી વર્ગે ઘણાબધાં વૈવિધ્યપૂર્ણ દાનનો મહિમા બતાવતાં ઉપદેશો લુચ્ચાઈ પૂર્વક ગોઠવેલા છે. તમે સવારે જાગો ત્યારથી જ તમારા ઘરની બહાર કોઈ સડક છાપ ભિખારી હોય કે દેશ વિદેશમાં આશ્રમોની વિશાળ શ્રેણી ધરાવતો કોઈ કહેવાતો મહાત્મા હોય તમને આગ્રહ કરી કરીને તમારા મોક્ષ કે કલ્યાણની લાલચ અને ભગવાન તમારું ખૂબ ખૂબ ભલું કરશે એવી ફોગટની આશાઓ બંધાવતો હોય ત્યારે તેની મીઠી નજર તો તમારા પરસેવાની કમાણી ઉપર જ હોય છે. હવે તો ભિખ પણ સમય સાથે હાઈટેક થતી જાય છે. ઉદયપુરનાં એક સંસારી મહારાજ તો ઘણી લોકપ્રિય ચેનલોનો ટાઈમ સ્લોટ પોતાની ભિખ મંગાઈ કાર્યક્રમ માટે ખરીદી લે છે અને પોતાની બનાવટી કરુણાભરી શૈલીમાં પોતાના ભક્તોને એટલા તો ભોળવે કે કાર્યક્રમને અંતે બતાવવામાં આવતા બેંક એકાઉન્ટસ દાનની રકમોથી છલકાવા લાગે. આ મહારજનનાં પોતાના આશ્રમમાં પગારદાર અશક્તો અને વિકલાંગો રાખવાની વાસ્તવિક કથાઓ તમે જો સાંભળો તો આંચકો લાગે કે આવા મહાઠગ ભિખારીઓ પણ હોઈ શકે? પોતાના સાધુઓનાં અહંકારને નાથવા અને ફક્ત એક સમયના પેટનાં ખાડાને પૂરવા બતાવેલી ભિક્ષાને અત્યારે આ જ સાધુઓ પોતાનાં આશ્રમોમાં બેસી સંસારી ભક્તોને ખભે જોળી નંખાવી એક ખાસ દિવસે મંગાવતા જોઈને એવું થાય કે આ ભીખ માગનાર લોકોમાં તો સંવેદના મરી પરવારે પણ કોઈક બીજાની પાસે ભિક્ષા મગાવનારની મહા ભિખારીઓની સંવેદના વિષે શું કહેવું? આજે ગરીબી આપણો પ્રાણપ્રશ્ન છે પણ વિકાસ અને અન્ય સુધારાઓ થતાં આ ગરીબીને તો આપણે એક સમયે જરૂર નાથી શકીશું પરંતુ જ્યાં સુધી દાન અને દાનનો મહિમા ગાવાની બેફામ સામુહિક પ્રવૃત્તિ ઉપર કોઈ અંકુશ નહિ આવે ત્યાં સુધી ભિક્ષા અને વધી રહેલાં  ભિખારીઓની સમસ્યા ભારતમાં તો બંધ નહિ જ થાય કારણ કે આ ભિક્ષાવૃત્તિનાં અસલ મૂળ દાનને દેવા-લેવાની ભ્રમિત માનસિકતામાં જ છે.

એક સમય એવો હતો કે લોકો ભીખને ભૂખથી પણ ભૂંડી ગણતાં, આજનાં ભિખારીઓનું ‘સ્ટેટસ’ જોઈ લો તેઓ જ બધે ‘ટોપ’ ઉપર છે! આમાં કોઈ મત માંગનાર(રાજકારણી) છે તો કોઈ ટોળાબંધ મત અપાવનાર(ધર્મગુરુ). આજે તેઓ જરૂર હશે ‘ટોપ’ ઉપર પણ છે તો આખરે ભિખારીઓ જ.

જળ, જમીન ને જાજરૂ...સમજીને વાપરો તો પાધરું

વતનમાં રહેતાં એક અમારા પડોશી મગનદાદા બે દિવસ પહેલાં ગામડેથી સુરત આવેલા અને યાદ કરતાં જ તેમનો ફોન આવ્યો કે ભાઈ તું ક્યાં છો? મારે તારું ખાસ કામ પડ્યું છે. હું ઘરે જ હતો એટલે મેં એમને તરત મારાં ઘરે જ બોલાવી લીધા. આવીને પહેલા તો મને કહે કે હાલ ભાઈ તાપી કાંઠે; મારે મારું બે દિવસનું અટકેલું કામ પતાવવાનું છે પછી બીજી બધી વાત. મને તો ઘણું નવીન લાગ્યું કે આ દાદાને વળી શું કામ હશે? તાપીનો ઊંચો પાળો દેખાતા દાદા કહે તું ઉભો રહે અને હું આવું છું, એટલે તરત હું સમજી ગયો કે આ મગનદાદા તાપીને મલીન કરવા માટે અત્યારે અહિયાં આવ્યા છે! "ભાઈ હવે કંઇક નિરાંત થઇ; હું તો મુંજાઈ ગયેલો એમાં તું યાદ આવ્યો ને મને એમ થયું કે તારું ઘર નદીની બાજુમાં જ છે એટલે જ તો તને ફોન કર્યો." દાદાએ પોતાની બે દિવસની ભેગી થયેલી તમામ 'મુંજવણ' ને તાપી મૈયામાં પધરાવીને હળવાફૂલ થઈ જતાં પોતાની બધી જ હળવાશનો શ્રેય મને આપતા આવું કહ્યું.

હવે વાત કંઇક આવી હતી. દાદા આવેલા તો બે દિવસથી અને ત્યારથી પોતે શૌચક્રિયાને ખુલાસાવાર અંજામ આપી શકેલા નહીં. દાદાના દીકરાઓને ઘરમાં પણ ઇન્ડિયન તેમજ વેસ્ટર્ન ટોઇલેટની સરસ સુવિધા તો છે જ; પણ દાદાને આદત હતી વર્ષોથી ‘ખુલ્લા-ગગન’ની! હવે દાદા જયારે પણ બહારગામ જાય ત્યારે તેમનાં કહેવા પ્રમાણે જાજરૂની અંદર પોતે મુક્ત રીતે પોતાની ‘મુંજવણ’ને ઠાલવી શકતા નથી! તેમના દીકરાઓએ તેમને ગામડે પણ જાજરૂની સુવિધા બનાવી આપેલી જ છે પણ આ ‘ગગનગામી’ ને ‘જાજરુવાસી’ થવા મજબૂર કરવા એટલે સમજોને ગીરના સાવજને પાંજરે પૂરવો!

હમણાં હમણાં થયેલા એક સર્વે પ્રમાણે ભારતમાં આશરે પાસંઠ ટકા લોકોની પાસે તો હજી પર્યાપ્ત શૌચાલયની સુવિધા જ નથી! એટલે એમ સમજોને એકસોને વીસ કરોડ લોકોમાંથી આશરે અઠયોતેર કરોડ લોકો રોજે પોતાના જ રહેઠાણોની આસપાસ મળ નિષ્કાસન પ્રવૃત્તિ કરે છે. ગામડાઓમાં ખુલ્લા વાડાઓ તેમજ પહોળા રસ્તાઓ ઉકરડાઓ થી ભરેલા રોગોના ઉત્પતિસ્થાનો જ છે તેમજ નજીકના ખેતરો અને વોંકળાઓ એટલે કે આ અઠયોતેર કરોડ લોકોના ‘ખુલ્લે ગગન જાજરૂ’. આવી હાલતમાં અંદાજ આવી શકે કે ગામડાની આસપાસ ઠલવાયેલા સેંકડો ટન માનવ મળ ઉપર પસાર થયેલી સુગંધિત હવા જેને સંસ્કૃતમાં “સુરભી” કહેવાય તેનાથી સદાયે આ ગોકુળીયા ગામો મદહોશ રહેતા હોય છે. આપણા લોકકવિઓ અને લેખકો ગામડાઓની આવાસ્તવિકતાનું તો વર્ણન ક્યારેય કરતાં જ નથી અને કરે છે તો કેવું કે જો કોઈ ‘ભગવાન’ ખરેખર હોય અને વારંવાર અહિયાં જન્મ લેતો હોય તો તેને પોતાનો આગલો જન્મ આવા જ ‘સુગંધિત’ ગામડાઓમાં લેવાની ભૂલ કરાવે એવું! ભારતમાં પાસંઠ ટકા લોકો પાસે પર્યાપ્ત શૌચાલયની સુવિધા ન હોવી તેના કારણમાં ગરીબી એક કારણ તો હશે જ; પણ અમારા આ મગનદાદા જેવાઓની 'ગગનગામી’ ટેવો પણ જવાબદાર તો છે જ.

      

જેવું ચોમાસું પૂરું થાય કે તાલુકા મથકોમાં આવેલાં ક્લિનીકો ચિકનગુનિયા, ડેન્ગ્યું, મલેરિયા, કમળો, ઝાડા-ઉલટી અને બીજા અનેક પ્રકારના રોગોના ભોગ બનેલા ગ્રામીણ દર્દીઓથી ઉભરાતાં હોય છે અને તેનાં કારણમાં છે માત્ર આપણી અમુક સ્વચ્છતા અંગેની બેદરકારી અને આ મગનદાદા જેવી લોકોની 'ગગનગામી' કૂટેવો. ભારતમાં પોલિયો જેવી બીમારીઓનું નિયંત્રણ લાવતા આટલો લાંબો સમય થયો તેનાં માટે પણ ગમે ત્યાં ખુલ્લામાં મળ-મૂત્ર ત્યાગવાની સામુહિક કૂટેવો જ જવાબદાર છે. પોલિયોની બીમારીનાં ફેલાવા માટે જવાબદાર વિષાણું પોલીયોગ્રસ્ત બાળકના મળ દ્વારા જ ખૂબ ફેલાતો હોય છે. આપણા ગામડાઓમાં પશુઓને માનવ વસ્તીની સાથે માનવ રહેઠાણોની અંદર જ રાખવામાં આવે છે. તેના છાણનો સંગ્રહ રહેઠાણોની બહાર ખુલ્લી શેરીઓમાં તેમજ વાડાઓમાં ઉકરડાઓનાં રૂપે કરવામાં આવે છે અને આ પધ્ધતિ પણ માનવ-આરોગ્ય માટે ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા જેટલી જ ઘાતક છે. દેશમાં હજી પણ ગામડાઓના પીવાનાં પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોતની  બોરવેલ છે ત્યારે ચોમાસામાં વરસેલું પાણી ગ્રામજનોના 'ખુલ્લે ગગન જાજરૂ' જેવાં ખેતરોમાં ઠલવાયેલા માનવ-મળનાં સડેલા અવશેષો ઉપરથી ગળાઈ ને જમીનના પેટાળમાં ઉતરે છે અને આ નિતરેલું તમામ દુષિત પાણી બોરવેલ દ્વારા ખેંચીને ગામલોકોને જ પીવાનું હોય છે. ખુલ્લા ઉકરડા તેમજ માનવ વિષ્ઠાના ઢગ ઉપરથી લોકોનાં રસોડે કોઈ પણ રોકટોક વગર જતી આવતી માખીઓના જુંડોને નથી તો રોકવાની કોઈ પર્યાપ્ત વ્યવથા કે નથી તો કોઈને તેનાં તરફ સહેજે ધ્રુણા કે સાવધાની!

  

ભારત અને ખાસ કરીને તેનાં ગામડાઓ વિષે એવું કહી શકાય કે જો અમુક રૂઢીઓ અને માન્યતાઓને આપણે છોડીએ કે બદલીએ તો ખરેખર ‘સ્વર્ગ’ ને ભુલાવે એવા ગામો બનાવતાં આપણને કોઈ ન રોકી શકે અને જો લોકોનો સામુહિક અભિગમ થોડોક ‘સફાઈલક્ષી’ થાય તો જે લોકોનું ભંડોળ બિનજરૂરી ધાર્મિક સ્થાપત્યો ખડકવામાં કે બીજા આડંબરો માટે વપરાય છે તેનાં માત્ર દસમાં ભાગનાં ભંડોળથી જીવતી જાગતી અમુલ્ય જીંદગીઓને રોગ મુક્ત વાતાવરણ અને નીરોગી જીવન અવશ્ય આપી શકાય. ખરેખર પ્રાથમિકતા શું હોવી જોઈએ અને અત્યારે શું છે તે વિચારવાની જરૂર છે.

  

દુનિયામાં અન્ય દેશોની સરખામણીએ આપણા શહેરો ઉકરડાથી સહેજ પણ કમ નથી. ગત વર્ષે ટ્રેનમાં મુસાફરી દરમિયાન જયપુરના જ એક સ્થાનિક વડીલ સહપ્રવાસી મળ્યા જે સંયોગે પહેલી જ વખત સુરત આવતાં હતાં. મારી ઉપરની બર્થ ઉપર સુતી વખતે સાંજે મને એક વિનંતી કરી કે સવારે કદાચ મારાથી ઊંઘમાંથી ન ઊઠી શકાય તો આપ મને જગાડી દેશો? મેં તે વડીલને આશ્વાસન આપ્યું કે ચિંતા ન કરો હું જગાડી જ દઈશ; પણ મારા અનુભવે તો તમે એમને એમ જ જાગી જશો. અને સવારે ખરેખર જ્યાં તાપી નદી ઉપરનાં બ્રીજને ક્રોસ કરતાં જ હંમેશા જ્યાં દુનિયાભરનાં યાત્રીઓને સુરતના ‘ગગનગામીઓ’ની ‘સુરભી’નો ફરજીયાત લાભ અપાવવાં ત્યાંથી પસાર થતી દરેક  ટ્રેન ધીમી પડે છે ત્યાં અમારી ટ્રેન ધીમી પડી કે તરત જ મારા સહયાત્રી અકળાઈને જાગી ગયા! .સુરતીઓની ‘સુરભી’નાં ઓવરડોઝથી અકળાઈને બોલ્યા કે ભાઈ તમે કહેતા એ સાચું હો; હું ખરેખર એમને એમ જ જાગી ગયો! હું માનું છું ત્યાં સુધીમાં નિયમિત રેલયાત્રાનો લાભ લેતા લગભગ દરેક મિત્રોએ સુરતમાં થતો  આ તીવ્ર ‘ગંધાનુભવ’ અવશ્ય કરેલો જ હશે.

જાણીતા સામાજિક કાર્યકર વિમલાતાઈ ઠકારને એક યુરોપ-યાત્રાનો પોતાનો અનુભવ કહેતાં સાંભળેલા: “તમે જ્યારે યુરોપના ગામડાઓના પ્રવાસે હો તો તમને આપોઆપ ખબર પડી જ જાય કે હવે ગામ થોડુંક નજીકમાં જ હશે, કારણ કે ત્યાં જ્યારે કોઈ ગામ આવવાનું નજીકમાં જ હોય ત્યારે રસ્તાની બંને બાજુએ સુશોભિત ફૂલોની ક્યારીઓ દેખાવા લાગે! આ જોઈને હવે વિચારો કે ભારતનાં ગામડાઓનાં રસ્તે જયારે કોઈ ગામ આવવાનું નજીકમાં હોય તો તમને શું દેખાય કે શેની સુગંધ આવે?”

પટેલનું ઘોડું ને બાપુનું ખેતર

પ્રસ્તુત લેખ ગુજરાતમાં યોજાયેલી ગત વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં વડોદરાથી પ્રગટ થતાં એક મેગેજીન 'પાંચમી દિશા' માટે મેં લખેલો. ગુજરાતનાં રાજકારણમાં પટેલો અને તેમનાં અમુક નેતાઓએ તે વખતે અને અત્યારે લીધેલાં અમુક ઐતિહાસિક  મૂર્ખામીભર્યા  નિર્ણયો સંદર્ભે મને આ લેખ આજે  અહિયાં મારા બ્લોગમાં રજુ કરવાનું મન થયું .

નવ-દસ વર્ષ પહેલાં સંઘમાં ઉપર સુધી પહોંચ ધરાવતાં મૂળ સૌરાષ્ટ્રનાં એક હીરા-ઉદ્યોગપતિ પોતાનાં કોઈ કામસર ગાંધીનગર આવેલાં, તો એમને થયું કે અહિયાં સુધી આવ્યો છું તો સાથે સાથે આપણાં મુખ્યમંત્રીજીને પણ મળતો જાઉં; એટલે આવ્યા મુખ્યમંત્રી કાર્યાલયે અને ત્યાં સાહેબની તરત જ મુલાકાત પણ મળી ગઈ. થોડીક ઔપચારિક વાતો પછી આ કાઠીયાવાડી ઉદ્યોગપતિએ પોતાની 'પટેલ-સહજ' નબળાઈનાં કારણે સાહેબને પોતાનાં આગામી મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ વખતે થોડું 'પટેલો' અંગે ખાસ વિચારવા વિનંતી કરી દીધી અને જવાબમાં લાંબા અકળાવનારા મૌન પછી મુખ્યમંત્રીશ્રી એટલું જ બોલ્યાં કે કાશ મારો જન્મ તમારાં પટેલોનાં ઘરે જ થયો હોત તો તમારે આવી અન્યાયની લાગણીઓથી પીડાવું જ ન પડેત.

પાંચમી સદીમાં સપ્તસિંધુનાં પ્રદેશમાંથી એક કુર્મીક્ષત્રીય જાતિનાં લોકો રખડતાં-ભમતાં કૃષિ-પશુપાલનને લાયક ભૂમિ અને વેપાર-વણજની તકો ગોતવા જ્યારથી ગુજરાતમાં આવ્યા ત્યારથી શાસકો સાથેનો તેમનો 'રેપો' અદ્ભુત કહી શકાય તેવો જ રહ્યો છે. હાલનાંપંજાબ અને ત્યારનાં સપ્તસિંધુનાં પ્રદેશથી લઈને ગુજરાત સુધીની તેમની આ ભ્રમણ-યાત્રામાં 'કુર્મી' શબ્દ અપભ્રંશ થઈને 'કણબી' બન્યો અને આ જ શબ્દથી આ કુર્મીક્ષત્રીય જાતિ અહિયાં ઓળખાવા લાગી. આશરે ત્રણસો વર્ષ પહેલાં ચરોતરમાં આવેલાં પીપળાવ ગામનાં વીર વસનદાસ નામનાં એક દુરંદેશી કણબી આગેવાને તત્કાલીન શાસક ઔરંગઝેબનાં એક પુત્ર બહાદુરશાહને મોટા સામાજિક મેળાવડામાં આમંત્રિત કરીને તમામ કણબીઓ માટે 'પાટીદાર' શબ્દ સરકારી ચોપડે દાખલ કરાવ્યો અને આ રીતે છેક પંજાબથી સ્થળાંતરિત થયેલી આ કુર્મીક્ષત્રીય જાતિને એક મોભાદાર ઓળખ પ્રાપ્ત થઈ. આ ચરોતરનાં વીર વસનદાસે ઘણાંબધાં કણબીઓને પોતાની સલાહ અને વગથી રજવાડાઓની જમીનો એટલે કે પટનાં કર ઉઘરાવવાનાં ઠેકાઓ અપાવેલા એટલે પટનાં કર ઉઘરાવનાર માટેનાં તત્કાલીન પ્રચલિત સંસ્કૃત શબ્દ 'પટલીક' ઉપરથી અમુક પાટીદારો 'પટેલ' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યાં. આ પછી  સહુપ્રથમ પાટીદારોએ પટેલ, દેસાઈ અને અમીન જેવી ત્રણ મુખ્ય અટકો અપનાવી. આમ જુઓ તો આ પટેલ અટક વાણીયા, બ્રાહ્મણ અને મુસ્લિમોમાં પણ જોવા તો મળે છે પરંતુ પાટીદારોમાં આ અટક સર્વાધિક વપરાશમાં હોવાથી તેઓ અત્યારે તો આ અટકનાં પર્યાય જ બની ગયા છે, એટલે જ તો આપણા દેશ અને દુનિયામાં 'પટેલ એટલે પાટીદાર અને પાટીદાર એટલે પટેલ' એવી એક સર્વસામાન્ય માન્યતા પ્રચલિત છે. ત્રણસો વર્ષ પૂર્વનાં એ કાળમાં તત્કાલીન શાસકો સાથેનાં બહેતરીન તાલમેલ અને તે વખતનાં રાજકીય દબદબાને કારણે ત્યારે ચરોતરમાં તો એક કહેવત પણ પ્રચલિત થયેલી કે 'પટેલ,પાડો ને પારધી...આ ત્રણની અડફેટે ક્યારેય ન ચડવું'.

કાળક્રમે આ પાટીદારો ફૂલીફાલીને કાઠીયાવાડ તરફ ફેલાતાં ગયા અને દેશી રજવાડાઓની જમીનો ખેડવાં લાગ્યાં ત્યારે ચરોતરનાં તેઓનાં મૂળ ગામોનાં નામ પરથી બીજી સેંકડો અટકો તેમને મળતી ગઈ જે દુનિયા આખીમાં કોઈ એક જ જ્ઞાતિનાં અટક-વૈવિધ્યમાં અનોખો કીર્તિમાન છે. ગમે તેવાં કપરા સંજોગોને વિકાસની અણમોલ તકમાં ફેરવવાનાં આનુવંશિક સ્વભાવનાં કારણે દુનિયા આખીમાં ફેલાવાની સાથે સાથે સમૃદ્ધ પણ બનતાં ગયા. આજે પટેલો વિષે એવું કહેવાય છે કે તેઓ સંખ્યાની દ્રષ્ટીએ દુનિયામાં અગિયારમાં, બ્રિટનમાં વીસમાં, ભારતમાં બીજા અને ગુજરાતમાં પ્રથમ ક્રમે આવે છે. કુલ વ્યવસાયનો દેશમાં પંદર ટકા અને ગુજરાતમાં સિત્તેર ટકા હિસ્સો એકલાં આ પટેલો પાસે છે. સમૃદ્ધિની દ્રષ્ટિએ જોવા જાઓ તો પટેલોનો દુનિયમાં છઠ્ઠો ક્રમ આવે. અમેરિકામાં હોટેલ-મોટેલ વ્યવસાયમાં પટેલોનો હિસ્સો ચાલીસ ટકા જેટલો હોવાં છતાં ત્યાંનાં રાજકીય ક્ષેત્રમાં પટેલોની હિસ્સેદારી અન્ય ભારતીય સમુદાયોની સરખામણીએ નગણ્ય કહી શકાય તેવી જ છે. દુનિયા આખીનું ધ્યાન ખેંચે તેવી વેપાર-વણજનાં ક્ષેત્રે અદ્ભુત સફળતા મેળવી હોવાં છતાં રાજકારણનાં ક્ષેત્રે નબળો દેખાવ એ પણ એક કોયડો જ લાગે કે પછી તેમને વારસમાં મળેલી કૃષિ-વેપારની 'કોર કોમ્પીટન્સ' આ માટે જવાબદાર હોય કદાચ! ઉત્ક્રાંતિની આ કઠોર અસ્તિત્વ યાત્રામાં આટલાં ઊંડા-મજબૂત મૂળ ધરાવતી આ જાતિ હમણાં હમણાં ગુજરાતની વર્તમાન રાજકીય પરિસ્થિતિને અનુલક્ષીને ચર્ચાય છે તે પ્રમાણે કોઈ શાસક કે વિપરીત રાજકીય માહોલથી શું ક્યારેય ભયભીત, ભ્રમિત કે પછી વિચલિત થાય ખરી? ક્યારેય નહીં; પણ આયોજનપૂર્વકની લાંબી ઉપેક્ષાથી તે ભડકીને વિમુખ જરૂર બનતી જાય.

આઝાદી પછીનાં ગુજરાતનાં કોંગ્રેસ શાસનમાં 'ખામ'થિયરીનાં કહેવાતાં સફળ પણ સામાજિક રીતે અસંતુલન ઊભું કરતાં એક સંકુચિત રાજકીય પ્રયોગનાં કારણે પટેલો ધીરે ધીરે કોંગ્રેસથી વિમુખ થયાં અને તેની પ્રતિક્રિયામાં જ ભારતીય જનતા પક્ષનાં ઉદય સાથે સાથે તેનાં મુખ્ય સમર્થકો બન્યાં. ગુજરાતમાં ભારતીય જનતા પક્ષનાં ઉદય અને પોષણમાં મૂળ સૌરાષ્ટ્રનાં સુરતમાં હીરાઉદ્યોગમાં સમૃદ્ધ બનેલા ઉદ્યોગપતિઓનું  નોંધપાત્ર યોગદાન રહ્યું છે. આ હકીકતનાં કારણે જ પોતે કેશુભાઈ પટેલ કરતાં પક્ષમાં સિનીયર હોવાં છતાં ગુજરાતની પ્રથમ ભાજપ સરકારમાં કેશુભાઈ જ મુખ્યમંત્રી બને તેવો શંકરસિંહ વાઘેલાએ જ આગ્રહ રાખેલો. ભય, ભૂખ અને ભ્રષ્ટાચાર હટાવવાનાં ક્રાંતિકારી સૂત્ર સાથે ગુજરાતમાં અસ્તિત્વમાં આવેલી પહેલી ભાજપ સરકારની રચનાની શરૂઆતથી જ પશ્ચિમી કૂટનીતિજ્ઞ મેકિયાવેલીએ બતાવેલા તેનાં પ્રસિદ્ધ શસ્ત્ર 'ભ્રમ'નો ઉપયોગ એક લાંબાગાળાની રણનીતિનાં ભાગરૂપે ભાજપની અંદર જ શરુ થઈ ગયેલો. ગુજરાત ભાજપનાં પાયાનાં પથ્થરો આ ભ્રમજાળનો તરત જ આબાદ શિકાર બની ગયા! ભાજપની આંતરિક રાજનીતિની શતરંજનો 'સ્ટ્રોક' ખેલવામાં કેશુભાઈ પટેલ અને તેનાં તત્કાલીન જોડીદાર શંકરસિંહ વાઘેલાએ સૌરાષ્ટ્રની એક બહુ પ્રચલિત કહેવત "પટેલનું ઘોડું( જે પાદર સુધી જ દોડે અને પછી ગભરાઈને પાછું વળી જાય!) ને બાપુનું ખેતર (જેમાં વાવેલાં પાક કરતાં નિંદામણનું ઘાસ વધું મોટું દેખાતું હોય!)" ને હૂબહૂ સાચી કરી દેખાડી. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કરવાની કરેલી ઐતિહાસિક ભૂલ અને કેશુભાઈ પટેલે પોતાનાં શરૂઆતનાં શાસનમાં જળસંચય, સૌરાષ્ટ્રને પીવાનાં પાણીની સમસ્યા તેમજ રાજ્યની કાયદો અને વ્યવસ્થાનાં ક્ષેત્રે કરેલી ઉત્તમ કામગીરી છતાં પણ 'ખામ'ની પ્રતિક્રિયા રૂપે પોતાની જાતિનાં લોકો(જે પોતપોતાનાં વ્યવસાયિક ક્ષેત્રે તો બાહોશ હતાં, ભાજપ સરકાર લાવવામાં તેમનું મહત્તમ યોગદાન પણ હતું પણ રાજકીય ક્ષેત્રે તો તેઓ બિલકુલ અપરિપક્વ જ હતાં)નાં વધું પડતાં મોહ અને કવચમાં રહેવાની કરેલી અક્ષમ્ય ભૂલનાં કારણે રાજ્યનાં બીજા જાતિસમૂહો અને વર્ગમાં પોતાની લોકપ્રિયતા ધીરે ધીરે ગુમાવતા ગયા. પોતાની સત્તાનાં સુવર્ણકાળમાં પણ પોતાનાં એક 'જુનિયર'ની સત્તા માટેની 'બર્નિંગ ડીઝાયર'ને નહીં પારખી શકેલા આ જ કેશુભાઈ પટેલ સત્તાવિહોણી લાંબી સુષુપ્તાવાસ્થામાંથી એકાએક જાગીને 'ભય છે... ભય છે' નાં હાંકલાઓ પાડવા લાગે તો શું તેમનાં આવા ભયકારોથી હવે પટેલો ભ્રમિત થાય ખરા?

શરૂઆતમાં લખેલાં પ્રસંગ પ્રમાણે મોદી શાસનથી પટેલો ખરેખર જો અન્યાયની લાગણીથી પીડાતા હોય તો તેમને કાંટાની ટક્કર આપી શકે તેવાં આક્રમક નેતાની ખોજ કરવાની પહેલી જરૂર છે કે જે સત્તા મળતાં જ હાલારી(અમરેલી જીલ્લાનાં) અને ગોલવાડીયા(ભાવનગર જીલ્લાનાં) જેવી ક્ષુલ્લક ઓળખોમાં પોતાનાં લોકોને અટવાડીને સ્વાર્થી વિભાજનકર્તા વહેંતિયા આગેવાનોનાં ઘેરામાં રહેવાનું પસંદ કરવાને બદલે ત્રણસો વર્ષ પહેલાં ચરોતરનાં પીપળાવ ગામનાં વીર વસનદાસ જેવો દૂરંદેશી હોય જે પોતાનાં સમાજને સંખ્યા,શક્તિ અને એકતાને ઊર્જા અપાવતી 'પાટીદાર'ની જોમદાર ઓળખ આપાવે.

સત્તા રૂપી સુંદરીને શાણાઓની નહીં; સાહસિકોની પ્રેયસી થવું વધું પસંદ હોય છે... -મેકિયાવેલી

સ્વર્ગનાં મોહે આપણે સર્જ્યું નરક

એક વખત હું અમૃતસરમાં આવેલાં શીખોનાં તીર્થસ્થળ સુવર્ણમંદિરમાં ડીસેમ્બર મહિનાની કડકડતી ઠંડીમાં ગયેલો. મેં ઘણા બધા તીર્થસ્થળો કે મંદિરો જોયેલા એમાંથી આ સુવર્ણ મંદિરનું વ્યવસ્થાપન કંઇક વિશિષ્ટ પ્રકારનું લાગ્યું. આ સંકુલમાં હરમંદિર સાહેબની ફરતે આવેલું સ્વચ્છ જળરાશી ધરાવતું વિશાળ સરોવર જોઈને રોજનાં હજારો દેશી-વિદેશી યાત્રાળુઓના ઘસારા છતાં પણ આ સુવર્ણમંદિરનાં આવા અનોખા વ્યવસ્થાપનનાં કારણે તમે તે સંકુલની સ્વચ્છતાને ‘પવિત્રતા’નાં રૂપમાં અનુભવી શકો. ડીસેમ્બરનાં માઈનસ બે થી ત્રણ ડીગ્રી તાપમાનમાં પણ મુખ્ય પ્રવેશદ્વારેથી પ્રવેશતાં જ બે મીટર પહોળી અને પાંચથી છ સેન્ટીમીટર જેટલી ઊંડી નાલીમાંથી પસાર થઈ રહેલું ગરમ પાણી દરેક યાત્રાળુના પગને હુંફાળી ‘સરપ્રાઈઝ’ સાથે સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ કરી આપે. દર કલાકે અત્યાધુનિક સ્વીપરો વડે સંકુલની તમામ ફર્શ સાફ થતી રહે અને લાખો માણસો માટે ચાલતા ચોવીસ કલાકના લંગરની સ્વચ્છતાને જોઈને નાસ્તિકોને પણ આવી અદ્ભુત વ્યવસ્થા જાળવનારને એક વખત તો અવશ્ય નમન કરવાનું મન થાય. દુનિયામાં કોઈ પણ ધર્મ કે વાદના શ્રદ્ધા-સ્થળોએ ઉત્તરોતર માનવ ઘસારો તો વધવાનો જ છે અને તે જોતાં આવા સ્થળોએ આવતા શ્રદ્ધાળુઓનાં આરોગ્ય-સલામતીને પ્રાથમિકતા આપવી એ જે તે ધાર્મિક સ્થળોના વ્યવસ્થાપકોની પહેલી ફરજ બનવી જોઈએ.

     

ધર્મનો હેતુ માનવજીવનને ઉત્તરોતર ઉન્નત બનાવવાનો હોવો જોઈએ અને જો સમય જતાં અમુક ધાર્મિક માન્યતાઓને લીધે લોકોના જીવન અને પર્યાવરણને ગંભીર હાની પહોંચતી હોય તો તેવી માન્યતાઓને ધરમૂળથી બદલવાની આ ક્ષેત્રોમાં પડેલા લોકોએ જ પહેલ કરવી જોઈએ. ભારતનાં અધિકાંશ તીર્થસ્થળોએ વ્યવસ્થાપનની ખામીઓ અને મૂર્ખામી ભરેલી અંધવિશ્વાસ-માન્યતાઓને કારણે પર્યાવરણને જે નુકશાન પહોંચ્યું છે તે ખરેખર અસહનીય છે. ગંગા અને બનારસ અંગેની હિંદુ ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ત્યાં ‘મૃત્યુ’ને મેળવીને પોતાના મૃતદેહને ગંગામાં વહાવાનો આંધળો મોહ હજારો વર્ષથી ચાલ્યો આવે છે. ક્યારેક  કબીર જેવા કોઈ એકલ દોકલ ભડવીરોએ આવી મુર્ખામીઓને તોડવાના પ્રયત્નો કરેલા જોઈ શકાય છે પણ વિરાટ જનસમુદાયનાં મનમાં જડ ઘાલી ગયેલી જડ માન્યતાઓને તોડવા માટે આવો એકલ દોકલ પ્રયત્ન પર્યાપ્ત નથી હોતો. આવી માન્યતાઓ અને તેનાથી પહોંચતા નુકશાનને પહોંચી વળવા સરકાર પાસે મજબૂત ઇચ્છાશક્તિ અને લોકોનાં પ્રમાણિક રીતે સામુહિક પ્રયત્નોની જરૂર હોય છે અને કમનસીબે ભારતમાં આ બંને મોરચે ગંભીર ઉદાસીનતા જોવા મળે છે. પ્રશાસન જો લોકોની ધાર્મિક ભાવનાને સહેજ પણ છેડી ન શકતું હોય તો વૈકલ્પિક રીતે તેનાથી થતાં નુકશાનને ભરપાઈ કરવા માટે વિરાટ ‘એક્શન પ્લાન’ અમલમાં મુકવો પડે. પરંતુ ભારત જેવી ગરીબ અર્થવ્યવસ્થામાં પ્રશાસન જ્યાં હજી સુધી દરેક નાગરિકને પીવાનું શુદ્ધ પાણી  ન આપી શક્યું  હોય તેવામાં ગંગા જેવી નદીઓને માણસોની મુર્ખામીથી પહોંચતા નુકશાનને પહોંચી વળવાના કોઈ મોટા 'એક્શન પ્લાન'ની આશા રાખવી તે ખરેખર મુંગેરીલાલ બનવા જેવી વાત કહેવાય.

       

વર્ષો પહેલા માનવ વસ્તીનું ભારણ દુનિયા ઉપર નહીવત હતું અને તેવા સમયે માનવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતાં કચરાનાં નિકાલનો એક માત્ર ઉપાય નદીઓનું વહેતું પાણી હતું. સમય જતાં આપણે ફૂલ્યા ફાલ્યા અને તેના પ્રમાણમાં કચરો પણ એટલો જ ઉત્પન્ન કરીને આપણી ‘માતા’ જેવી નદીઓને પ્રદુષિત કરતાં ગયા. જીવન અને તેને જીવવાની કલા એટલે સમય તેમજ પરિસ્થિતિને અનુરૂપ જીવનનાં નિયમો બનાવતા-બદલાવતાં રહેવું. કહેવાતા ધાર્મિક લોકોએ પહેલા ધર્મોના નિયમો જે તે પરિસ્થિતિ અનુસાર કદાચ બનાવ્યા હશે પણ આપણે સમય સાથે આપણે સ્વર્ગીય કામનાઓનાં આંધળા મોહમાં તેને ‘અપડેટ' કરવાનું ભૂલતાં જ ગયાં.

        

ભારત જેવા દેશમાં ધર્મની અમુક માન્યતાઓ પ્રમાણે નદી, નદીનાં કાંઠે બનેલું મંદિર તેમજ અમુક સ્થળ વિશેષ ને ‘સ્વર્ગ’ કે ‘મુક્તિ’નું દ્વાર સમજવામાં આવે છે. પુરાણો અને શાસ્ત્રોમાં આવતા અદભૂત સ્વર્ગીય વર્ણનો ધરાવતા આ સ્થળોને જ્યારે આપણે સગી આંખે લોકોની બેદરકારીથી થયેલી બેહાલ સ્થિતિમાં જોઈએ ત્યારે માનવ મૂર્ખામી ઉપર હસવું કે રડવું એવું ‘કન્ફ્યુઝન’ સર્જાય. એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ભારતમાં અંદાજે પાંસઠ ટકા લોકો પાસે પર્યાપ્ત શૌચાલયની સગવડ જ નથી તેવામાં તીર્થયાત્રાનો મહિમા ધરવતાં આ દેશમાં કોઈને કોઈ નદી કે સાગરકાંઠે વર્ષોવર્ષ લાખો લોકો ભેગા થતાં હોય તેવા માનવ મેળાવડા થાય અને ત્યાં પર્યાવરણને કોઈ જ હાની ન પહોંચે એવી જડબેસલાક વ્યવસ્થા આપણું પ્રશાસન કરે એવી આપણે આશા રાખવી એ પણ નરી મૂર્ખામી જ કહેવાય.

     

હજારો વર્ષથી બનારસમાં મૃત્યુને મેળવવાનો એક અજીબો ગરીબ મહિમા રહ્યો છે, આજે પણ દેશમાંથી અનેક વૃદ્ધો પોતાની છેલ્લી અવસ્થા ગાળવા બનારસમાં આવીને રહેતાં જોઈ શકાય છે કે જેથી તેઓ ત્યાં મૃત્યુ મેળવીને સ્વર્ગ મેળવી શકે. આવા જ ‘મિથ’ને તોડવા કબીર જેવા એક મહાન પુરુષે આખું જીવન પોતે બનારસમા ગાળ્યું હોવા છતાં શેષ જીવન એવા ગામે જઈને વિતાવ્યું કે તે ગામમાં મળેલાં મૃત્યુને લોકો નર્કનું દ્વાર માનતાં. આટલા ‘પ્રેક્ટીકલ’ પ્રયત્નને નહિ સમજનાર પ્રજાને સમજાવવાનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ ખરો?

સુવર્ણમંદિરના પવિત્ર સરોવરનાં કિનારે એકાદ કલાક માટે  એક અદ્ભુત નજારો મેં જોયો. શ્રધાળુઓ આવે એક ડૂબકી લગાવે અને ભૂલથી પણ જો બીજી ડૂબકી લગાવે કે પોતાનો હાથ શરીર પર મસળે તો તરત જ ત્યાં કાંઠે ઉભેલા પહાડી કદનાં કરડા દેખાતાં લાંબા ભાલાધારી સેવાદારો પોતાનાં ભાલાની ધાર પેલા શ્રદ્ધાળુને અડકાડે અને તરત જ તેને બહાર ખેંચી લે! મને એવું લાગે છે કે કબીરે પોતાની જાત ઉપર કરી દેખાડેલા પ્રયોગો કરતાં આવા સુવર્ણમંદિરમાં સેવાદારો દેખાડે છે તેવાં ભાલાનાં પ્રયોગો જ ભારતની નદીઓને ગંદવાડનો ઢેર બનતાં રોકી શકે...